Eli Lilly maakt ongekende groei door dankzij de afslankmedicijnen, een fabriek in Katwijk kan helpen die te verzilveren

Een „ongelooflijke topman, een ongelooflijke kerel, één van de meest succesvolle bedrijven”. Donald Trump komt in januari superlatieven tekort als hij het heeft over zijn „vriend” David Ricks, de topman van Eli Lilly. De Amerikaans president is blij met Ricks als banenmotor: de afgelopen jaren gaf het bedrijf tientallen miljarden uit aan (nieuwe) medicijnfabrieken in de Verenigde Staten.

Het investeerde ook in plannen voor Katwijk. Begin deze maand stemde de lokale gemeenteraad in met de bouw van een megafabriek van Eli Lilly, een bouwwerk dat veertig meter hoog moet worden, op een terrein van circa 20 hectare, mogelijk nog groter. Onderzoek van deze krant liet zien dat Katwijk werd overrompeld door de on-Nederlandse snelheid waarmee de fabriek een vergunning kreeg – en waarbij de gemeente zich onder druk gezet voelde.

Eli Lilly is volgens beleggers zo’n 1.167 miljard dollar waard (1.040 miljard euro) en staat op de ranglijst van de grote Amerikaanse beursgiganten op de twaalfde plaats, net onder Tesla, boven Walmart en oliereus ExxonMobil. In vier jaar tijd is de beurswaarde verviervoudigd. Die waarde, omzet én winst leunen grotendeels op één molecuul: tirzepatide.

Bij het grote publiek is vooral Ozempic bekend als diabetesmedicijn, afkomstig van farmaceut Novo Nordisk. Later kwam daar ook Wegovy bij, bedoeld voor obesitas (beide met de werkzame stof semaglutide). Maar injecteerbare middelen met tirzepatide lijken te kunnen leiden tot iets meer gewichtsverlies, blijkt bijvoorbeeld uit een overzichtsstudie. De markt voor medicijnen bij diabetes en obesitas is enorm, en daardoor kan Eli Lilly zich op de beurs inmiddels meten met de grootste techbedrijven ter wereld.

„Het bedrijf is geëxplodeerd door de verkoop van het afslankmedicijn”, zegt Jim Tehupuring, beursanalist bij 1Vermogensbeheer. „De omzet is in een paar jaar tijd gegroeid van ruim 30 miljard dollar tot de 90 miljard die voor dit jaar wordt verwacht, waarbij bijna twee derde wordt verdiend met de verkoop van deze injecties.”

Eli Lilly heeft met tirzepatide, volgens Tehupuring, een moat te pakken, het Engelse woord voor slotgracht. „Daarmee bedoelen wij analisten een concurrentievoordeel waardoor andere bedrijven voorlopig niet in de buurt kunnen komen.”

Hoe kwam Eli Lilly aan dit voordeel? Wat is de strategie van de farmareus met de hoogste beurswaarde ter wereld? En welke rol krijgt de fabriek in Katwijk daarin?

Hygiëne en precisie

Eli Lilly begint met meneer Eli Lilly, een apotheker die in 1876 een medicijnfabriekje begint in Indianapolis. Dat jaar wordt ook de telefoon uitgevonden – de gloeilamp en auto met verbrandingsmotor moeten nog komen. Meneer Lilly begint met drie medewerkers, onder wie zijn veertienjarige zoon Josiah, een fabriekje. Hij maakt medicijnen in capsules met een coating van gelatine, waardoor ze makkelijk in te nemen zijn, en bouwt een reputatie op vanwege zijn hygiëne en precisie.

Door de eeuwen heen groeit het familiebedrijf uit tot farmareus. Eli Lilly speelt een belangrijke rol in de productie van insuline (voor diabetes type 1), bij het antibioticum penicilline en het vaccin tegen polio. In de jaren 50 gaat Eli Lilly naar de beurs, en in die tijd wordt voor het eerst iemand van buiten de familie ceo van het bedrijf.

De corporate Eli Lilly, waarvan het hoofdkantoor nog altijd in Indianapolis zit, boekt in de jaren erna meer successen, met bekende producten als het antidepressivum Prozac en Cialis, een directe concurrent van Viagra. Als Ricks in 2017 begint als elfde ceo in de 150-jarige geschiedenis van Eli Lilly, bevindt een onderzoek naar het synthetisch samengestelde molecuul tirzepatide zich nog in de vroege testfase.

Rivaal Novo Nordisk is verder: 2017 is ook het jaar waarin de Amerikaanse toezichthouder FDA Ozempic goedkeurt. In Nederland wordt het middel van de Deense farmaceut vanaf 2018 onder voorwaarden vergoed voor de behandeling van volwassenen met diabetes type 2. Vanwege sterke resultaten op het gebied van gewichtsverlies keurt de FDA in 2021 ook de variant Wegovy goed. Dat middel heeft dezelfde werkzame stof (semaglutide), maar in een dosering die specifiek is gericht op obesitas. De beurswaarde van Novo Nordisk schiet de lucht in, en overtreft in 2023 zelfs de omvang van het gehele Deense bbp.

Maar na een koersrecord medio 2024 is de Deense farmaceut zo’n driekwart van z’n beurswaarde weer kwijt. „Als je de koersen van Novo Nordisk en Eli Lilly bekijkt, lopen ze in een soort spiegelbeeld”, zegt analist Tehupuring. „Novo Nordisk heeft de concurrentieslag verloren. Dat komt door de iets betere resultaten van Eli Lilly.”

In de Verenigde Staten wordt in 2022 Mounjaro toegelaten, een diabetesmedicijn van Eli Lilly op basis van tirzepatide. Eind 2023 volgt in de Verenigde Staten Zepbound, een middel tegen obesitas met dezelfde werkzame stof. Ook in Nederland wordt Mounjaro onder voorwaarden vergoed voor gebruik bij diabetes type 2. Als afslankmedicijn wordt het middel niet vergoed vanuit de basisverzekering.

Terwijl de medicijnen van Eli Lilly op de markt komen, worstelt Novo Nordisk met tekorten: het kan niet aan de grote vraag voldoen. Dat ziet ook Eli Lilly, vertelt Marco Frenken, algemeen directeur van Eli Lilly Nederland. Daarom is het concern nu wereldwijd bezig z’n productiecapaciteit flink op te schalen. „Je wilt voorkomen dat een apotheker moet zeggen: sorry mevrouw, het is niet beschikbaar. Dat is het ergste wat er is. Er is veel aandacht voor diabetes- en obesitasmedicatie en we willen voorkomen dat we ze niet kunnen leveren.”

Stevige rivaliteit

Natuurlijk speelt er meer dan leveringszekerheid, zegt Tehupuring. „Het is een kapitalistisch bedrijf en het wil z’n dominante positie op deze markt zoveel mogelijk verzilveren voordat de middelen uit patent gaan.” Anders gezegd: nu kan het bedrijf er nog flink aan verdienen, de ‘patentenklok’ tikt door.

Sinds de introductie van Mounjaro verdubbelt de nettowinst van Eli Lilly elk jaar: 5 miljard dollar in 2023, daarna ruim 10 miljard, en ruim 20 miljard in 2025. Een prik Mounjaro kost in Nederland, afhankelijk van de dosis, 100 tot 430 euro. „Dat is het dubbele aan deze wereld”, zegt Tehupuring. „Er wordt heel veel geld verdiend aan mensen beter maken. Deels is dat ook nodig, want slechts een fractie van het medicijnonderzoek leidt echt tot een geneesmiddel dat op de markt komt.”

Hoe stevig de rivaliteit is, blijkt ook uit de juridische strijd die wordt gevoerd. Zo dagvaardde Novo Nordisk zijn concurrent in New Jersey omdat Eli Lilly „opzettelijk onjuiste” beweringen zou verspreiden in een reclame waarin beider middelen worden vergeleken. In Texas loopt een rechtszaak tegen Eli Lilly omdat het artsen zou hebben omgekocht om Mounjaro en Zepbound voor te schrijven.

Bestreden Novo Nordisk en Eli Lilly elkaar aanvankelijk met injecteerbare middelen, nu voeren ze ook strijd op een ander front: afslankpillen. Weer is Novo Nordisk sneller: de Amerikaanse FDA keurde eind vorig jaar zijn afslankpil als eerste goed, en inmiddels heeft ook de Europese EMA groen licht gegeven (ook deze pil wordt niet vergoed in Nederland). De pil van Eli Lilly volgt slechts een paar maanden na de concurrent op de Amerikaanse markt, maar is nog niet geregistreerd door de Europese toezichthouder. „Afslankpilletjes zouden nog een veel grotere markt kunnen aanboren”, zegt Tehupuring. „Het is minder spannend dan een spuit en makkelijker om mee te nemen, bijvoorbeeld.”

Dat is precies wat Eli Lilly vanaf 2030 in Katwijk wil doen: pillen maken. In de fabriek moeten de ingrediënten worden gedroogd, gemengd, en gecoat. De pillen gaan uiteindelijk in grote blauwe tonnen de fabriek weer uit, om vermoedelijk in een logistiek complex van Eli Lilly bij Madrid te worden herverpakt in doosjes. Er komt geen onderzoekslab in Katwijk, alleen een lab om de kwaliteitscontrole van de pillen te doen.

Zorgen bij omwonenden

De plannen in Katwijk zijn nog bescheiden in vergelijking met wat Eli Lilly momenteel bouwt in Houston: een fabriek op 95 hectare groot (133 voetbalvelden), ter waarde van 6,5 miljard dollar. Het farmaconcern investeerde de afgelopen jaren al 55 miljard dollar in productielocaties in de VS. Naast Houston komen er nieuwe fabrieken in Alabama en Virginia. In 2023 werden ook grootse plannen voor een fabriek in het Duitse wijnstadje Alzey aangekondigd, maar die schaalde Eli Lilly daarna deels weer af, nadat de Duitse overheid bezuinigingen op geneesmiddelen aankondigde.

Over de toekomstige fabriek in Katwijk bestaan zorgen bij omwonenden; of die blokkendoos het landschap niet schaadt, en of het afvalwater straks zuiver genoeg is. Milieuorganisatie MOB heeft officieel beroep aangetekend tegen de verleende natuurvergunning voor de Eli Lilly-fabriek vanwege de stikstofregels. Ook is in Nederland een meer fundamentele discussie gaande: zou de overheid niet meer moeten inzetten op een gezonde leefstijl? Nu geeft het juist ruim baan aan een enorme fabriek voor pillen die bovendien bijwerkingen kunnen hebben.

En dan is er de vraag wat Eli Lilly Nederland gaat opleveren. Volgens de Amerikanen komen er zo’n vijfhonderd vaste banen bij. De fabriek komt vlakbij het Leiden Bio Science Park te liggen. Directeur Frenken van Eli Lilly Nederland noemt het „aantrekkelijk” om dicht bij een plek te zitten waar veel kennis is. „We gaan mensen aannemen om ons te helpen bij het proces. En mensen scholen in samenwerking met de hogeschool of universiteit.”

Volgens Frenken ligt Katwijk strategisch gunstig, „dichtbij de Rotterdamse havens, snelwegen, dichtbij de luchthaven”. De pillen uit Katwijk moeten namelijk wereldwijd worden gedistribueerd. „Al die factoren samen maken het een aantrekkelijke plek.”

Publiek geld

„De farmasector roept snel weerstand op”, zegt Marc Pomp, zorgeconoom en docent bij de Amsterdam Businesschool. „Dat is ook wel begrijpelijk: dure nieuwe medicijnen worden met publiek geld betaald. Zo’n winstgerichte sector in de gezondheidszorg roept ongemak op.”

Hij staat niet negatief tegenover de fabriek. „In Nederland hebben verschillende farmaceuten al een groot distributiecentrum – zoals het Amerikaanse Amgen in Breda. En dit is toch anders: het is niet alleen logistiek, er worden ook pillen geproduceerd.”

Zullen de voordelen voor de Nederlandse economie opwegen tegen de nadelen voor omwonenden? Pomp: „Dat is altijd een moeilijke afweging die uiteindelijk aan de politiek is.”

Liefst zouden we in Nederland meer hightech geneesmiddelenontwikkeling zien, en dat is dit niet, benadrukt Pomp. „Maar dit zijn wel kennisintensieve activiteiten, die het cluster in Leiden inderdaad een boost kunnen geven.”

Kies NRC als voorkeursbron