Waarom uiterst links en uiterst rechts elkaar in het huidige Europa vinden

Les extrêmes se touchent. Zoals het er nu uitziet, krijgt de Duitse deelstaat Sachsen-Anhalt binnenkort – als eerste in de naoorlogse Duitse geschiedenis – een rechts-extremistische minderheidsregering van de AfD, gedoogd door de uiterst-linkse BSW. Hoe lang die constructie in de praktijk houdbaar is, moet uiteraard blijken. Maar van toegang tot de staatsmacht gaat een legitimerende en daarmee normaliserende werking uit; het maakt de bijbehorende politieke opvattingen mainstream.

Daarin staat Duitsland niet alleen; we zien het in Italië, waar Giorgia Meloni intussen voor de andere Europese regeringsleiders een respectabele collega is geworden. En we zagen het ook in Nederland, waar de onder Yesilgöz zelf eveneens naar rechts geradicaliseerde VVD met het interimkabinet-Schoof de PVV tot een semi-normale partij heeft gemaakt. Inmiddels sluit de partij liever een pact met het rechtsstaatsvijandige JA21 dan met het als links-radicaal verketterde PRO. Dat moet iedereen in Den Haag bedenken die nu vanwege een AfD-premier in Maagdenburg in een kramp schiet en als verklaring meteen naar het Duitse naziverleden verwijst. Onze Tweede Kamer is inmiddels ook voor bijna een derde met uiterst-rechtse partijen gevuld, wier gedachtegoed grote parallellen vertoont met dat van hun vooroorlogse voorgangers.

Het rechts-extremisme rukt in heel Europa op. De verklaring voor de AfD-zege moeten we daarom minder specifiek in het Derde Rijk zoeken, en meer in een recenter verleden. Juist dat kan verklaren waarom de extremen vooral in de voormalige DDR bij elkaar komen. Wat AfD en BSW ondanks hun verder totaal verschillende wereldbeeld gemeen hebben, is een afkeer van de moderne westerse samenleving die – belichaamd door de regerende elite – na 1989 ook de DDR heeft opgeslokt: nostalgie.

Voor Oost-Duitsland betekent dat: een (vermeend) verleden van sociale bestaanszekerheid, grotere gelijkheid en veilige kleinschaligheid, zonder migranten en de permanente concurrentieslag van het kapitalisme, waarin velen niet kunnen meekomen. Vroeger – zo wil dat beeld – waren woningen, banen, inkomens en zorg misschien slechter, maar ze waren tenminste gegarandeerd.

Dat de DDR wel een dictatuur was die dissidente geluiden hardhandig de kop indrukte, wordt na zoveel decennia weggedrukt. Het menselijk geheugen is – tenzij de ervaring daarvoor te traumatisch is– zo ingesteld dat men uit het verleden de prettiger dingen beter onthoudt dan de minder prettige; dat is een mentaal overlevingsmechanisme. Daarbij komt dat als je je gedeisd houdt en aanpast – een vorm van verinnerlijkte zelfcensuur – je ook makkelijker de onwenselijke werkelijkheid op afstand houdt.

Erst kommt das Fressen, und dann die Moral, en dat verklaart ook de toenemend lakse omgang met de rechtsstaat hier bij ons. Velen denken die zelf niet echt nodig te hebben – veel slachtoffers van stelselmatig onrecht zijn minderheden waarmee de meerderheid zich niet identificeert – en na tachtig jaar vrijheid kunnen slechts weinigen zich nog voorstellen wat een onrechtsstaat is.

Het is het verschil tussen puur cerebraal ‘weten’ en echt mentaal ‘voelen’, ook omdat de eigen oorlogs- en bezettingservaring voor de huidige generaties onvermijdelijk slechts naderhand verworven historische kennis behelst, en geen persoonlijk doorleefde herinnering meer is. Dat is van grote invloed op het eigen voorstellingsvermogen met betrekking tot de toekomst, en dus voor het eigen handelingsperspectief. De voor hem abstracte rechtsstaat geniet bij menig kiezer geen prioriteit, en dus stemt hij sneller extreem-rechts. In Midden-Europa is die vroegere werkelijkheid – inmiddels ook al 36 jaar geleden – door velen verdrongen of gebagatelliseerd, omdat de noden van het heden zwaarder tellen.

Duitsland is lang niet de enige

Tot die noden behoren – en dat delen binnen het 1989 herenigde Europa grote bevolkingsgroepen in Oost én West – het verlies van economische en culturele zekerheid. Dit in samenhang met groeiende maatschappelijke ongelijkheid, als uitkomst van veertig jaar neoliberale afbraak van de collectieve sector. Die heeft bij velen de vaste bodem onder het bestaan weggeslagen.

Dat speelt ook een essentiële rol bij de huidige onvrede in Frankrijk en Spanje. De scholierenprotesten richten zich tegen de verwaarlozing van het onderwijs, materieel (aftandse gebouwen) en personeel (lerarentekort); de woningnoodprotesten in Spanje tegen onbetaalbare huisvesting, omdat buitenlandse investeerders vrij zijn om de huur extreem te verhogen.

Ook in Nederland kampen we met een hardnekkig woningtekort en voor velen onbetaalbare huren. Dat werd voortaan aan ‘de markt’ overgelaten. Ook de jeugdzorg, het onderwijs, de rechtspraak, de politie, het gevangeniswezen en de asielopvang kampen bij ons met ernstig geldgebrek en veel te hoge werkdruk.

Daartegenover staan nu sinds een paar jaar heel hoge uitgaven voor iets anders: voor het snel opkrikken van onze verwaarloosde defensie en voor concrete militaire miljardensteun aan Oekraïne. Laat één ding helder zijn: dat is inderdaad voor onze veiligheid broodnodig, gezien Poetins vernietigingsoorlog, die na een ondergang van Oekraïne echt niet in een duurzame vrede resulteert. Laat men hier niet de illusie hebben die Chamberlain indertijd over Hitlers ‘redelijkheid’ had. Het behoud van Oekraïne is voor ons van levensbelang. Maar het schept inmiddels wel een electoraal probleem. Wel kanonnen, geen boter?

Sympathie voor Rusland

Dat speelde een hoofdrol bij de recente zeges van de AfD. In Oost-Duitsland bestaat bij brede bevolkingsgroepen sympathie voor Rusland, waarbij de schuld voor de oorlog aan expansiezucht van de NAVO geweten wordt, waarop Moskou wel ‘moest’ reageren. Het zijn geluiden die ook van andere fascistoïde partijen te vernemen zijn, die zich daarom tegen steun aan Oekraïne keren; Le Pen en Wilders hebben zich in het verleden door het Kremlin laten fêteren, en FVD functioneerde al onder Baudet als Poetinpraatpaal op een wijze die aan landverraad grenst. In de voormalige DDR komen daar ook nog economische belangen bij, na-ijleffect van veertig jaar afgedwongen economische afhankelijkheid van de Sovjet-Unie. De breuk met Rusland wordt daar als oorzaak van verarming ervaren.

AfD boekte zijn megawinst met een duidelijke boodschap: geen cent naar Kyiv als veel eigen inwoners de verwarming niet kunnen betalen. Dat contrast vormt ook een vast thema voor geestverwanten elders, waarmee daar electoraal gevaarlijk goed resultaat wordt geboekt. En het keerde, aan de andere zijde van het politieke spectrum, ook regelmatig terug als argument bij de vast goedbedoelde vredesdemonstraties op de Dam.

Daarnaast staat in veler ogen de geloofwaardigheid van het officiële EU-vertoog – ‘we staan tegenover Moskou en pal voor de internationaal rechtsorde’ – sterk onder druk als diezelfde EU tegelijk wegkijkt bij de genocide die Netanyahu in Gaza pleegt, en intussen nog steeds Israël als een ‘bevriend land’ betitelt. Het is niet zonder reden dat deze – buiten het Westen terecht als hypocrisie veroordeelde – inconsequente handelwijze door gerenommeerde Europese diplomaten wordt bekritiseerd omdat die ons wereldwijd steeds meer isoleert.

Doordat de materiële belangen van minder welvarende inwoners nu tegenover de militaire belangen van Europa komen te staan, dreigt de steun voor Oekraïne na vier jaar oorlog af te brokkelen. Om die electoraal onontbeerlijke brede steun te behouden, is één ding een basisvoorwaarde: de perceptie dat die extra lasten dan tenminste eerlijk worden verdeeld.

Dat was, niet toevallig, ook al een onderliggend sentiment op de Dam. Want in Nederland had de VVD, toen de financiering van de extra ‘vrijheidsbijdrage’ voor Defensie op tafel kwam, al één ding heel duidelijk besloten: dat moest betaald worden middels grote bezuinigingen op de zorg en de sociale zekerheid, alsmede een hogere inkomstenbelasting – het mag natuurlijk nóóit ten koste gaan van het meest vermogende deel van de eigen achterban.

Die houding is niet alleen moreel stuitend, maar ook levensgevaarlijk kortzichtig, omdat dit egoïsme de noodzakelijke steun onder brede lagen van de bevolking voor Oekraïne ondermijnt. Poetin daarentegen zal minister Eelco Heinen er zeer dankbaar voor zijn.