Nu AI er is, weet Fukuyama het ook niet meer

Francis Fukuyama is vaak belachelijk gemaakt. Twaalf jaar nadat de Amerikaanse filosoof en politicoloog de geschiedenis ten einde verklaarde in het artikel ‘The End of History?’ (1989) vonden de aanslagen van 9/11 plaats. Negentien jaar na ‘The End’ was de kredietcrisis, 31 jaar erna kwam de pandemie, en de grootschalige invasie van Oekraïne begon 33 jaar na het einde van de geschiedenis.

De immer onverstoorbare Fukuyama hield na elk van deze uitdagingen voet bij stuk. In 2020 concludeerde hij, blij verrast leek het, dat zijn theorie nog steeds overeind stond: een serieuze concurrent van de liberale democratie was niet verschenen. En ook in zijn onlangs verschenen memoires, In the Realm of the Last Man, stelt hij vast dat „niemand tot nog toe een nieuwe structuur heeft bedacht voor de Laatste Mens aan het einde van de geschiedenis”.

Gek genoeg zegt hij bijna niks over de technologie die daadwerkelijk het einde van de geschiedenis kan betekenen, in de zin van: het einde van de menselijke autonomie, en misschien zelfs van het menselijk bestaan, als je sommige AI-doomers moet geloven.

Eerder nam ik het altijd voor Fukuyama op. Hij heeft inderdaad nooit beweerd dat het einde van de geschiedenis het einde van gebeurtenissen zou inhouden, en in zijn uit het artikel voortgekomen boek The End of History and the Last Man (1992) schetste hij verschillende scenario’s waarin het einde bij nader inzien van tafel zou zijn. In het nawoord van 2006 erkende hij zelfs dat technologische ontwikkelingen (kernwapens, biotechnologie) roet in het eten konden gooien. Het is dus een beetje kinderachtig om te roepen: „Er is iets groots gebeurd, Fukuyama staat weer voor lul!”

Ik had wel een andere bedenking bij Fukuyama’s theorie. In navolging van Hegel stelde hij dat de menselijke zoektocht naar erkenning centraal staat in de historische ontwikkeling. Die zoektocht leidde ons naar de liberale democratie, omdat die iedereen als gelijke burgers erkent. Aangezien er geen staatsvorm is die dat beter kan, is dit het eindpunt van de politieke evolutie.

Dit is wat je noemt een ‘papieren werkelijkheid’. De theorie vooronderstelt dat de massa de perfecte staatsvorm kan afdwingen, wat in de praktijk niet altijd zo is. Dictaturen als Rusland, China en Iran laten zien dat een massa, haar verlangen naar erkenning ten spijt, prima onder de duim gehouden kan worden. Fukuyama dacht in The End of History nog dat autocratieën wereldwijd op hun retour waren, maar de laatste keer dat de Iraniërs massaal in opstand kwamen, begin dit jaar, werden ze met duizenden tegelijk gedood.

En zo komen we weer bij AI. Dat de massa ook in westerse landen machteloos kan staan, bewijst de razendsnelle ontwikkeling van deze technologie. Niemand heeft kunnen stemmen over de mogelijke massawerkloosheid en existentiële dreiging. De techbazen hebben geen belang bij democratische inspraak. Dat zij überhaupt niet aan de kant van de liberale democratie staan, blijkt uit hun gedweeë omgang met president Trump. Toen Trump laatst „fake news” riep naar een CNN-verslaggever, stond Anthropic-CEO Dario Amodei er onbewogen naast; Mark Zuckerberg leek zelfs in de lach te schieten.

Deze dreiging heeft Fukuyama’s memoires dus niet gehaald. Elders laat hij zich er mondjesmaat over uit. In The Ezra Klein Show, een podcast van The New York Times, zei hij onlangs dat „AI zeer bedreigend is voor de democratie”, vanwege de „enorme concentratie van rijkdom in de technologiesector”. In de podcast van Gideon Rachman (Financial Times) noemde hij nog een andere reden waarom AI „regime ending” zou kunnen zijn: de technologie tast de erkenning aan die mensen ervaren in hun werk, „de basis van menselijk zelfrespect”. Iets dergelijks schreef hij ook in een blogpost: als mensen niet alleen hun baan maar daarmee ook hun waardigheid verliezen, kan dit leiden tot grote politieke instabiliteit.

Wat betekent dit allemaal voor het einde van de geschiedenis? Staat Fukuyama daar nog achter? Inmiddels heeft hij zoveel mitsen en maren geformuleerd dat er weinig overblijft van zijn oorspronkelijke bravoure. Tegen Ezra Klein dekte hij zich nog verder in: „Ik heb nooit gezegd dat de liberale democratie het beste systeem is onder alle mogelijke technologische omstandigheden.”

Dit is zwak uitgedrukt, want de opkomst van AI zet de hele politieke filosofie op losse schroeven. Wat hebben bestaande ideeën over de verhouding tussen staat en burger voor nut als de echte macht verschuift naar de techbazen? Aan hoe Fukuyama erover praat, merk je dat hij het ook niet weet. Logisch ook: het westerse denken waarop hij zijn ideeën baseerde, kon zich nog langzaam ontwikkelen. De transformatie van en door AI gaat daarentegen sneller dan het filosofenbrein kan bijbenen.

Er is onder historici weleens discussie over de rol van ideeën in de geschiedenis. Die rol is hier duidelijk: de geschiedenis dendert voort als een gekaapte trein, de filosoof rent er verward achteraan.