Bang voor de toekomst, boos op de overheid. Franse jongeren hopen dat hun protest zich over het land verspreidt

„Elke ochtend, wanneer ik door de deur van de ingang van mijn universiteit loop, zie ik een gevelsculptuur met de tekst ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’”, zegt Ulysse Bel, student stedenbouw in Parijs. „Het is paradoxaal dat veel studenten deze tekst passeren, en de uitwerking van deze idealen zelf niet voelen.”

Sinds dinsdag 6 oktober gaan in Parijs duizenden scholieren en studenten de straat op tegen een onderwijssysteem dat volgens hen tekortschiet. Ze eisen betere faciliteiten, meer docenten en een transparante selectieprocedure. Ook Bel is dagelijks in de weer met de protesten, en draagt de benodigde voorwerpen bij zich: een mondmasker, een zoutoplossing tegen traangas en Franse tricolore-vlag van een meter breed.

De demonstraties in Frankrijk begonnen eind september met gefrustreerde scholieren, maar inmiddels zijn ze uitgebreid tot universiteiten en vakbonden. Vrijwel alle universiteiten in de hoofdstad zijn al ruim een week dicht wegens pogingen tot blokkades, waarvan sommigen voor het eerst sinds 1968. Nu, met de presidentsverkiezingen in het vooruitzicht, zien jongeren dit als het moment om verandering af te dwingen. „We hebben nu genoeg hoop om de straten op te gaan, om onze eisen te laten horen”, zegt Bel.

Verschillende organisaties hebben opgeroepen om van zaterdag 17 oktober een nationale actiedag te maken, met als doel de uiteenlopende eisen van studenten, scholieren, werknemers en de gele hesjes bijeen te brengen. De minister van Binnenlandse Zaken verwacht zo’n negentig demonstraties in heel Frankrijk, en vijfhonderd acties, bij bijvoorbeeld benzinestations en op rotondes. Maar wat hiervan terecht gaat komen, is onduidelijk, ook omdat de actiedag samenvalt met het begin van de herfstvakantie.

Wel zijn de online berichten over 17 oktober in sneltreinvaart opgekomen, sinds 27 september bijna 460.000 berichten. Demonstranten hopen op een overkoepelende strijd die het land verenigt, van jong tot oud, van scholieren en studenten tot arbeiders en ‘gele hesjes’. Een viraal Instagrambericht, met honderdvijftigduizend likes, beschrijft de plannen voor de protesten in Parijs: „Overdag een revolutie, ’s avonds een glas wijn.”

‘Wees jong en houd je mond!’ Die woorden worden Macron in de mond gelegd op een satirische poster die populair is bij de demonstranten. Hun mond houden, dat weigeren Franse jongeren. Hoewel er volgens de begroting volgend jaar 1,2 miljard euro extra bij komt voor het onderwijs, een van de weinige ministeries waar niet op bezuinigd zal worden, heerst bij de Franse jeugd het gevoel dat er niet naar ze geluisterd wordt. Ook de aankondiging van Edouard Geffray, de Franse minister van Onderwijs, dat er drieduizend extra docenten zullen worden ingezet als reactie op de eisen van de studenten, heeft onvoldoende indruk gemaakt.

Hun frustratie over de dalende koopkracht, klimaatverandering en in hun ogen onrechtvaardig onderwijs, blijft toenemen. OESO-rapporten laten sinds 2000 steevast zien dat Frankrijk op gebied van kansengelijkheid tot de achterhoede van Europa behoort. Parcoursup, het platform waarmee Franse scholieren zich aanmelden voor het hoger onderwijs, wordt door velen als discriminerend en ondoorzichtig beschouwd: het is vaak onduidelijk op welke gronden studenten worden toegelaten of afgewezen. „Kansengelijkheid is de belofte van de staat en de belofte van het onderwijs. De Franse geest is gebouwd op het onderwijs, wanneer dat achteruitgaat wankelt de hele republiek”, zegt student Bel.

‘Franse staat past eigen principes niet toe’

Fransen groeien volgens Bel op met principes die de staat zelf niet hanteert. Hij zegt: „Zelfs als we nu niet in de beste omstandigheden verkeren, is mijn generatie hoger opgeleid dan ooit voorheen. We kennen onze rechten en we eisen ze op. Misschien zal de aarde over twintig jaar in brand staan, dus we hebben niets te verliezen.”

„Ik zweef voortdurend tussen hoop en angst. Maar ik voel dat er geen keuze is; dit is onze kans om onze toekomst te veranderen.” Inès Montlahuc, student kunstgeschiedenis en archeologie aan de Sorbonne, ziet collectieve strijd als essentieel onderdeel van de Franse identiteit: „Frankrijk legde tijdens de Franse revolutie de beroemde verklaring van de rechten van de mens af. Het land staat bekend om zijn kwalitatief hoogwaardig onderwijs. Ik ben bang om dat te verliezen.” Ze begint ook over het voorstel om het collegegeld voor internationale studenten te verhogen: een vorm van segregatie, noemt Montlahuc dat.

Haar motivatie kwam aanvankelijk voort uit solidariteit met de minderjarigen, maar nu hoopt ze deel uit te maken van een revolutie in het land. De gebrekkige reactie van de overheid op het gewelddadig handelen van de politie heeft haar ongenoegen aangewakkerd: „Praten is niet genoeg, het is een goed moment om voor onze doelen te strijden.” Inès maakt zich zorgen om de normalisering van extreem-rechts en een mogelijke komst van Marine Le Pen als president: „Hoe langer we niks doen, hoe meer het land achteruitgaat.” De aankomende presidentsverkiezingen zorgen voor angst, maar brengen volgens haar ook hoop op tegenmacht: „Uit deze wanorde kan sociale vooruitgang ontstaan”.

Voor de Franse studenten valt er niet over te discussiëren dat toegankelijk onderwijs, betaalbare maaltijden en studeren zonder bijbaan fundamentele rechten zijn. Uit een peiling van nieuwszender BFMTV blijkt dat 72 procent van de Fransen de eisen van demonstranten legitiem vindt en dat 55 procent de gehele beweging steunt. De deze lente ingevoerde maatregel om elke student in Frankrijk dagelijkse maaltijden voor één euro aan te bieden, vinden de meeste studenten een mooi begin, maar niet genoeg.

„Het is geen oplossing, er zijn structurele veranderingen nodig voor beter onderwijs”, vertelt Nils Moussu-Pettens, terwijl hij zittend op een trapje naast de Sorbonne, zijn universiteit, zijn bril schoonmaakt. Want hoewel de Franse staat tussen 2010 en 2024 volgens statistiekbureau Insee 14 procent meer geld is gaan uitgeven aan het onderwijs, gebeurde dit niet in alle delen van de sector. De uitgaven per leerling in het voortgezet onderwijs zijn gedaald en docenten verdienen steeds minder.

‘Er is geld, maar het bereikt de juiste plek niet’

Moussu-Pettens vreest dat het hoger onderwijs achteruit gaat. De student hoopt op een structurele herverdeling van het geld naar universiteiten. Hij verwijst naar de Zucman-taks, het voorgestelde plan om Franse vermogende huishoudens met 2 procent te belasten: „Het geld is er, het moet alleen op de juiste plek terechtkomen.”

De achttienjarige biologiestudent maakt zich behalve over het onderwijs, ook zorgen over de inflatie. Omdat de Franse overheid volgens hem vooral kiest voor kortetermijnoplossingen, vreest hij te behoren tot een vergeten generatie: „Als we niks doen, wordt onze toekomst opgeofferd.”

De 26-jarige Clara Thomas, die bezig is met haar master psychologie, is nu activistischer dan toen ze in 2018 met haar studie begon. Ze voelt dat haar toekomstperspectief de afgelopen jaren is verslechterd. „Tijdens mijn bachelor had ik nog meer vertrouwen in politici, in de keuzes die ze maakten voor mijn toekomst.”

Destijds is Clara Thomas zelf naar een privéschool gegaan met een complete beurs, een route die nu minder toegankelijk is. Ook zij voelt de mentaliteitsverandering in het land: „Ik was minder bang voor de toekomst, ik was meer bezig met mezelf als individu in plaats van met sociale en mondiale moeilijkheden.” Zij ervaart nu meer financiële druk en ziet haar omgeving worstelen. Toch zijn deze problemen volgens haar niet nieuw, maar treden ze nu, door de hete zomers en toenemende inflatie, steeds meer op de voorgrond.

Hoewel ze zelf al in haar masterfase zit, voelt Clara Thomas zich verantwoordelijk voor de jongeren die hun studietijd nog grotendeels voor zich hebben. Ze voelt medelijden voor de situatie waar ze zich in bevinden, maar heeft ook bewondering voor hun strijdlust. „De demonstranten initiëren iets dat uiteindelijk iedereen aangaat, en dat geeft mij hoop.”

Kies NRC als voorkeursbron