Groei extreemrechts komt niet door sociale media en nepnieuws

‘Middenpartijen hebben wél een verhaal, maar leggen het af tegen wat online wordt rondgepompt.’ De kern is tweeledig: het is onjuist de middenpartijen ervan te betichten dat ze geen aansprekende visies uiten. Maar ze leggen het af tegen politieke oplichters die zich geholpen weten door sociale media en hun algoritmes.

Zo stelt Tempelman over de oorzaak van de groei van extreemrechts in Frankrijk tussen 2002 en 2026 van 18 procent naar zo’n 45 procent: ‘De 20 à 30 procent kiezers die erbij zijn gekomen, zijn de mensen die worden opgelicht via openingen die de digitale revolutie biedt.’

Zo wordt in Duitsland het goede verhaal van kanselier Friedrich Merz niet gehoord vanwege ‘fictieve verhalen die algoritmen van Silicon Valley omhoogstuwen en waaraan Poetins trollenfabrieken graag een bijdrage leveren’.

Historisch onjuist

Het is opvallend dat Olaf Tempelman, die in de Volkskrant gevatte bijdragen levert als ‘bewust digibete burger’, zoveel kennis tentoonspreidt over de invloed van sociale media en wat daar zoal wordt rondgepompt. Het is dan ook een onjuist beeld.

Ten eerste haalt hij zelf voorbeelden aan van ver voor de digitale revolutie, bijvoorbeeld Karel van ’t Reve, die spreekt over het volk dat ‘telkens weer geneigd [is om] democratie overboord te gooien’. En FPÖ en Vlaams Blok trokken al veel kiezers zonder sociale media en digitale algoritmes.

Minimale historische kennis, bijvoorbeeld van de opkomst van het nazisme of het peronisme, leert dat veel meer totalitaire regimes – van rechts en links – absolute macht van het volk verkregen zonder dat sociale media en algoritmen bestonden.

Sociale media niet

De wetmatigheid dat sociale media, misbruikt door oplichters, doorslaggevend zijn, gaat domweg niet op. Neem de recente Hongaarse verkiezingen: ondanks de Russische trollenfabrieken die op volle toeren nepnieuws verspreidden ten faveure van Viktor Orbán, won Peter Magyár grandioos. Ook in Denemarken en recent in Zweden wint ‘het goede verhaal’, omdat het de grootste zorgen van kiezers, irrationeel of niet, adresseert.

Onderzoek naar de groeiende aanhang van de AfD in Duitsland (al uit 2019) toont dat haar kiezers weliswaar meer online nieuws consumeren, maar dat dit niet de doorslag geeft voor hun partijkeuze. Onderzoek naar de opkomst van veertig extreemrechtse en populistisch-rechtse partijen in 28 Europese landen wijst op de grote invloed van (ouderwetse) sociaaleconomische verschillen.

Brits onderzoek, onder meer van de Nederlander Sander van der Linden in Cambridge, toont keer op keer aan dat nepnieuws via sociale media weliswaar flinke invloed heeft, maar dat de politieke keuzes voor extreemrechts er niet hoofdzakelijk door worden bepaald.

En de Nederlandse hoogleraar Jeroen de Ridder (VU) laat zien hoe ontzettend divers het hele spectrum van meer of minder onjuiste informatie in politiek en media is. De opkomst van nepnieuws heeft geen wezenlijk grotere invloed op kiezers dan eenzijdige invalshoeken in de media of opportunistische argumenten in de Tweede Kamer.

Inhoud en emotie

Waar het er net om spande, bijvoorbeeld bij de Brexit, kan de combinatie van desinformatie en sociale media het Leave-kamp die paar procent extra hebben opgeleverd. De invloed van het Cambridge Analytica-schandaal met sociale media en ‘targeting’ was echter twijfelachtig en letterlijk beperkt. Zelfs de bestorming van het Capitool is versterkt maar niet veroorzaakt door sociale media, algoritmen en nepnieuws.

Was het maar zo eenvoudig dat ‘Silicon Valley en Poetins nerds’ bepalend zijn voor de opkomst van Europees extreemrechts, zoals Tempelman schrijft. Dat is een miskenning van inhoudelijke polarisatie en emotionele zorgen, met weinig luisteren en veel eigen gelijk; over immigratie, over stikstof, over het klimaat, over AI; zelfs over wetenschap en journalistiek onderzoek. En dat speelt in de Tweede Kamer, op verjaardagen, in kletsshows op televisie en, ja, ook op sociale media.

Dus de nazi’s wonnen niet dankzij de radio met Goebbels, en de AfD en Marine Le Pen wonnen niet dankzij sociale media met algoritmen. The media is not the message.

Politieke geschiedenis is zo veel ingewikkelder.