Wachten tot de AI-bubbel barst, is geen optie

Als de geschiedenis van tech-hypes ons iets leert, is het hoe kostbaar het is om het klappen van een bubbel af te wachten. De rekening voor de spoorwegmanie tot de .com-bubbel werd uiteindelijk betaald door de maatschappij. Toch zie ik nog maar weinig actie nu de AI-markt veel van dezelfde voortekenen gaat vertonen.

Onze economie is al sterk verweven met de AI-industrie: een deel van onze pensioenen zit in de tech-giganten en de groeibelofte van praktisch elk bedrijf hangt samen met de efficiëntie die AI moet brengen. De economische realiteit van de motoren van die AI-raket, partijen als Anthropic en OpenAI, is echter tamelijk bizar geworden.

Boekhoudtruc

Ze steken ontzagwekkende bedragen in AI-infrastructuur,: richting de 800 miljard(!) dit jaar,. die als een boemerang terugkomen als de chips in de datacenters na 3 tot 5 jaar vervangen moeten worden. Met daar tegenover een relatief schamele omzet, die nog wat opgevijzeld wordt door de boekhoudtruc waarin techbedrijven dezelfde miljarden aan elkaar doorgeven.

Al met al ligt er nu een gapend gat van zo’n 600 miljard dollar tussen kosten en opbrengsten, dat verder oploopt. Zo ging bij OpenAI de omzet van bijna 6 miljard dollar in het eerste kwartaal van het jaar naar bijna 7 miljard dollar in Q2, maar de kosten stegen van 9 miljard dollar naar 12 miljard dollar.

Nauwelijks verrassend als je kijkt naar het verdienmodel achter AI. Of verliesmodel eigenlijk: niet alleen zijn er te weinig betalende gebruikers (voor OpenAI zo’n 5 procent), ook de opbrengsten per gebruiker dekken de kosten niet. Het gevolg is dat elke groei in AI-gebruik betekent dat deze bedrijven steeds sneller, steeds grotere hoeveelheden geld verliezen.

Dat kan natuurlijk goed gaan als AI alle verwachtingen waarmaakt. Maar daar zit misschien wel het grootste probleem. Die verwachtingen zijn inmiddels zo torenhoog en de bedrijven hebben op basis daarvan zo veel geld opgehaald tegen zo’n enorme waardering, dat ze volgens experts in iets meer dan drie jaar tijd maar liefst 2 biljoen aan omzet ergens vandaan moeten zien te halen om overeind te blijven.

Realiteit minder rooskleurig

Waar Anthropic investeerders nog wil laten geloven dat hun potentiële markt 30 biljoen dollar bedraagt (bijna evenveel als de gehele economie van de VS), is de realiteit minder rooskleurig. De grote techbedrijven blijken 2,5 biljoen dollar aan verborgen schulden en verplichtingen in de voetnoten van hun jaarverslagen weg te schrijven. Toezeggingen voor datacenters en chips maken dat ze nu al vastzitten aan astronomische vaste lasten, waar ze niet zomaar vanaf komen als, ik noem maar iets, de AI-markt een dipje krijgt.

Kortom, een hype-cocktail van overmatig durfkapitaal, gigantische infrastructuurinvesteringen en schulden die uit de boeken worden gehouden. Bekend recept en, ik ben bang, ook bekende afloop.

Nu ben ik geen beleggingsadviseur, maar ethicus. Dit soort cijfers roepen bij mij daarom vooral de vraag op wat dit gaat betekenen voor onze samenleving en voor gewone huishoudens. Hebben we ergens betrouwbare stress-testen klaarliggen?

En misschien nog wel belangrijker: is er een plan voor hoe we met het kantelpunt willen omgaan als deze ballon leegloopt? Een hypefase lijkt inherent aan disruptieve technologie; lees het werk van bijvoorbeeld econome Carlota Perez erop na. Maar het is lang niet vanzelfsprekend dat er daarna een periode van maatschappelijke meerwaarde volgt.

Nu aan de bak

Wat er na de internetbubbel in de plaats kwam van toenmalige giganten als Yahoo! was geen democratische verbetering. Het vacuüm van de crisis was de voedingsbodem voor de giganten die nu de markt aanvoeren en oppermachtige poortwachters zijn geworden. Met AI dreigen we precies dezelfde fout te maken: een essentiële maatschappelijke infrastructuur volledig overlaten aan private durfkapitalisten.

In plaats van af te wachten tot de bubbel barst, moeten we nu aan de bak. Om vast wat richting te geven: niet enkel meer kijken naar regels voor 'veilig gebruik' (zoals de EU AI Act), maar direct ingrijpen op het verdienmodel en het eigenaarschap van AI-technologie. En investeren in publieke rekenkracht, maatwerk modellen en maatschappelijke voorzieningen die niet te koop zijn voor toekomstige techreuzen. Never let a good crisis go to waste hoor je vaak. Nog verstandiger is het om daarvoor al te beginnen.