Ziet u een open hand op een kunstwerk? Daar zit misschien meer achter dan u denkt

Hij is overduidelijk in ongenade gevallen, Giovanni Bentivoglio, begin 16de eeuw nog de heer van Bologna. Zijn gezicht is grondig weggekrast in de frescocyclus van het Oratorio di Santa Cecilia. En dat niet alleen: kijk je goed, dan zie je ook krassen lopen door zijn opgestoken, open hand.

‘Een historische sensatie’, zo beschrijft Joris Oddens het moment dat hij deze krassen afgelopen zomer zag in de Bolognese kapel. Want die open hand had een speciale betekenis, zo stelt de onderzoeker van het Huygens Instituut: het gebaar maakt duidelijk dat híj, Bentivoglio, het initiatief had genomen om die fresco’s te laten vervaardigen.

Vlak daarna werd hij door de paus uit Bologna verdreven. Hij had te veel macht naar zich toegetrokken en zijn hand overspeeld. ‘Die krassen tonen aan dat de herinnering aan hem als persoon moest worden uitgewist, en kennelijk ook de herinnering aan zijn opdrachtgeverschap.’

Betekenis

Open handen betekenen méér dan we tot nu toe dachten, stelt Oddens in zijn nieuwste boek De zichtbare hand. Zie je zo’n geopende hand bij een geportretteerde op een Italiaans of Nederlands kunstwerk uit ongeveer de 15de tot begin 19de eeuw, dan betekent dat volgens hem: ‘Let op! Deze persoon heeft iets te maken gehad met de totstandkoming van dit kunstwerk.’

Oddens heeft ‘duizenden kunstwerken’ bekeken voordat hij die conclusie durfde te trekken. Hij deed nader historisch onderzoek naar een selectie en nam die op in zijn boek. ‘Ik heb me gefocust op kunst uit Italië en de Nederlanden, omdat dat leidende culturele centra waren. Maar ik heb wel al gezien dat dit een pan-Europees patroon was.’

Open handen begonnen hem voor het eerst op te vallen op 17de-eeuwse Nederlandse schuttersstukken: groepsportretten van prominente, gewapende burgers. ‘Vaak zijn deze handen uitgelegd als spreekgebaren, gebruikt om de compositie te verlevendigen. Maar als dat niet logisch was in de context, zijn ze meestal gewoon genegeerd. Dat zat me dwars, en daarom ben ik er verder onderzoek naar gaan doen.’

Status

Volgens Oddens waren open handen bedoeld om verschil in status tussen geportretteerden aan te tonen. ‘Er moeten altijd mensen zijn geweest die het voortouw namen in de totstandkoming van zo’n groepsportret: die het idee aandroegen, anderen mobiliseerden, contact onderhielden met de schilder. Mijn hypothese is dat zij hun initiatief wilden terugzien in het schilderij, met zo’n gebaar.’

Het zou kunnen verklaren waarom Frans Hals zijn compositie veranderde – ‘iets wat hij doorgaans niet deed’ – tijdens het schilderen van Feestmaal van de officieren van de Sint-Jorisschutterij (1616). Daarop maken drie mannen een openhandgebaar. Maar twee van hen, zo toonde technisch onderzoek aan, hadden aanvankelijk hun hand op de borst. ‘Daarover moeten deze twee officieren bij de schilder bezwaar hebben aangetekend: zij waren óók initiatiefnemers geweest.’

Kijk je door de lens van Oddens, dan duiken er bij sommige kunstwerken misschien onverwachte betrokkenen op. ‘Denk aan lagergeplaatsten die ambieerden carrière te maken in de schutterij, en daarom het initiatief namen voor zo’n groepsportret. Of aan vrouwen.’

Zoals bij het familieportret van Guillaume Sweerts, zijn vrouw Gillina van Vlierden, hun vier kinderen en haar ouders, dat Salomon Mesdach in 1612 schilderde. Oma Catharina Nieuwels maakt daarop het openhandgebaar, en is volgens Oddens’ hypothese dus de opdrachtgever. ‘Dat zou ook het meest logisch zijn, want waarom zouden zij en haar man anders op het schilderij staan? Mogelijk liet ze dit maken als geschenk aan het gezin van haar dochter.’

Deze verrassende initiatiefnemers zouden volgens Oddens ook kunnen verklaren waarom ‘een van de belangrijkste betekenispatronen van de premoderne kunst’ uiteindelijk toch is vergeten: ‘Ik vermoed dat men zich in de patriarchale, hiërarchische 19de eeuw niet meer kon voorstellen dat vrouwen of lagergeplaatsten het initiatief hadden genomen voor zulke kunst.’

Af en toe kan Oddens nog wel twijfelen. ‘Soms is het lastig om een open hand te onderscheiden van een wijsgebaar. Waar en door wie dit patroon allemaal is gebruikt, kan ik ook onmogelijk in mijn eentje overzien. Daarom is het nu vooral belangrijk dat anderen met mijn methode aan de slag gaan. Voor hen is mijn boek bedoeld als een soort handleiding.’