Schimmige strijd rond Russische oliereus Lukoil loopt via het Witte Huis

Is het de ultieme Trump-deal? Eerst leg je als president verlammende sancties op aan een onderneming waardoor de waarde ervan keldert, daarna koop je samen met sympathisanten en zakelijke bekenden zélf het bedrijf op tegen een dumpprijs, en ten slotte hef je de sancties weer op, waardoor de waarde van het bedrijf weer met miljarden de lucht in schiet.

Het oogt schimmig, brutaal en lucratief, en het zou volgens berichtgeving van onder meer Financial Times en The New York Times zomaar eens kunnen gebeuren met de internationale bezittingen van Lukoil, een van de grootste oliebedrijven ter wereld. De Russische kolos haalde in eigen land in de hoogtijdagen jaarlijks tientallen miljoenen tonnen olie en miljarden kubieke meters gas uit de grond.

De eigen raffinaderijen, waarvan vier in Rusland, leveren brandstof aan een netwerk van duizenden Lukoil-benzinestations over de hele wereld – al hebben de verfijningsfabrieken in eigen land het nu moeilijk door de Oekraïense droneaanvallen. De buitenlandse olie- en gasactiviteiten – van Congo tot Bulgarije en van Mexico tot Nederland – zijn goed voor ongeveer een derde van de bedrijfswaarde, zo’n 20 miljard euro.

Alleen stamt die waardeschatting wel van vóór 22 oktober 2025, de dag dat de Amerikaanse president Donald Trump ‘massive sanctions’ oplegde aan onder meer Lukoil International. Daarmee kelderde meteen de waarde. Wat is een bedrijf nog waard dat verlamd raakt door de supermacht VS?

Op het bureau van Trump

Lukoil, een privaat bedrijf met een beursnotering in Moskou, weet inmiddels wat het te doen staat: de internationale bezittingen verkopen, en snel ook. Weliswaar verleent de regering-Trump enig respijt – zo mogen de tankstations gewoon openblijven –, maar de sancties maken het onmogelijk om het bedrijf goed te laten functioneren. Dat is al te merken bij de grotere raffinaderijen in Bulgarije en Roemenië, waar de productie terugloopt en investeringen niet meer mogelijk zijn. Maar ook bij de raffinaderij in het Zeeuwse Vlissingen, waarvan Lukoil 45 procent bezit. Daar loopt de met de Nederlandse overheid afgesproken verduurzaming nu vertraging op.

De Verenigde Staten hebben Lukoil International toestemming gegeven om op zoek te gaan naar een koper. Dat proces loopt stroever dan gedacht. Niet omdat er geen belangstellenden zijn – er zijn genoeg kopers die hier een buitenkansje zien –, maar omdat de Amerikaanse autoriteiten de aangedragen kandidaten voortdurend afwijzen. Het maakt de nieuwe machtsverhoudingen duidelijk: zonder instemming van Washington komt er geen deal. Een koper heeft de garantie nodig dat de sancties worden opgeheven zodra hij het bedrijf in bezit heeft. Er is maar één iemand die daarover beslist: de Amerikaanse president Donald Trump.

Overigens lijkt het erop dat er deze maand toch nog een kandidaat is die wel de goedkeuring van de VS kan wegdragen. Verwonderlijk is dat niet, want het is de Amerikaanse overheid zelf die zich mede opwerpt als potentiële koper van Lukoil International. De grote man achter het bod is de Amerikaanse miljardair en Trump-sympathisant Todd Boehly. Verder zijn investeerders uit de Golfregio betrokken, onder wie sjeik Tahnoon bin Zayed Al Nahyan, de broer van de president van de Verenigde Arabische Emiraten. Zayed Al Nahyan is tevens een belangrijke contactpersoon voor Jared Kushner en Steve Witkoff, respectievelijk de schoonzoon en een vriend van Trump, die namens de Amerikaanse regering onderhandelen over vrede tussen Rusland en Oekraïne.

En dan is er dus nog de Amerikaanse overheid zelf. Die wil volgens The New York Times een aandeel van 15 procent van de Lukoil-inboedel, zonder er zelf ook maar één cent in te stoppen. Een unieke constructie, volgens een expert in de Amerikaanse krant: nooit eerder legde een staat eerst sancties op aan een bedrijf om vervolgens direct betrokken te zijn bij de aankoop van datzelfde bedrijf.

De New York Post, Trumps favoriete tabloid, reageerde enthousiast op de uitzonderlijke constructie. ‘De Lukoil-deal kan de Amerikaanse schatkist miljarden opleveren’, schreef de krant op basis van een bron in het Witte Huis.

‘Het lijkt me geen geweldig voorbeeld van fair practice, transparant zaken doen’, zegt Vessela Tcherneva van de denktank European Council on Foreign Relations (ECFR) met een cynische ondertoon. Tcherneva woont in Bulgarije, waar Lukoil de grootste raffinaderij van de Balkan heeft, die van cruciaal is voor de energievoorziening van de zuidoostflank van de EU.

Volgens haar kan de overname grote consequenties hebben voor haar regio en de EU als geheel, die streeft naar meer ‘strategische autonomie’. ‘Deze Europese raffinaderijen van Lukoil zijn van strategisch belang en onderdeel van de energie-veiligheid van de EU. Het lijkt er niet op dat de kopers die nu in beeld zijn daar een prioriteit van gaan maken.’

Rode loper in Nederland

Het is juni 2009. Energieveiligheid is nog bijna nergens in Europa een kopzorg. In Nederland wordt de Russische president Dmitri Medvedev warm onthaald voor de opening van het kunstmuseum Hermitage Amsterdam – een dependance van het befaamde museum in Medvedevs geboortestad Sint-Petersburg. De rode loper is uitgelegd. Het feest wordt opgeluisterd met de mededeling dat het Russische Lukoil voor ruim een half miljard euro 45 procent van de aandelen koopt in de grote raffinaderij van het Total-concern in Vlissingen-Oost.

In de jaren die volgen, wordt het roodwitte logo van het Russische concern een bekend beeld langs de Nederlandse wegen. Lukoil koopt in totaal zeventig tankstations in Nederland, waaronder die in Gorinchem, Geldermalsen en Maurik. Het bedrijf neemt de hele energieketen steeds meer in eigen hand. In Rusland, Irak en andere landen wordt de olie uit de grond gehaald. In raffinaderijen in onder meer Bulgarije en Roemenië wordt het ‘zwarte goud’ verwerkt. En in honderden eigen benzinestations, van de VS tot Nederland, wordt de brandstof rechtstreeks aan de klant verkocht.

Net als de staatsbedrijven Gazprom en Rosneft werkt Lukoil zo mee aan de ambitie van president Vladimir Poetin om van Rusland weer een grootmacht te maken. Vooral in Europa moeten Russische bedrijven sleutelposities innemen. Niet alleen om de Russische olie- en gasreserves te gelde te maken, maar ook om de Russische greep op Europa te verstevigen. Onderwijl lijkt Europa zich vrijwel zorgeloos over te leveren aan de schijnbaar goedkope energie uit het land.

Mysterieuze dood

De grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 maakt een einde aan de expansiedrift van Lukoil. Het bedrijf toont zich eerst nog licht kritisch over de oorlog. ‘We willen onze oprechte deelneming betuigen aan alle slachtoffers van deze tragedie’, schrijft Lukoil in een verklaring. ‘Wij steunen een staakt-het-vuren en een diplomatieke oplossing.’

Enkele maanden later sterft onder mysterieuze omstandigheden Ravil Maganov, de voorzitter van de raad van bestuur van het bedrijf. Tegen het Russische persbureau Interfax zegt een getuige dat Maganov uit het raam is gevallen. Het raadsel rond zijn dood wordt niet opgelost. Vanuit Lukoil klinkt nooit één kritisch woord.

Voor Poetins oorlogsmachine wordt Lukoil een cruciale inkomstenbron. Desondanks gaat de EU nooit over tot sancties tegen de oliegigant. Die terughoudendheid komt mede door druk vanuit Oost-Europese lidstaten. Zij vrezen brandstoftekorten als hun cruciale energieleverancier in de ban wordt gedaan. Ook de Amerikaanse regering onder de toenmalige president Joe Biden schrikt terug voor sancties, uit vrees voor hoge olieprijzen en stijgende inflatie.

Op 22 oktober 2025 neemt Trump tot verbazing van vriend en vijand alsnog de stap om Lukoil aan te pakken, ook het Russische staatsoliebedrijf Rosneft ontkomt niet aan zijn sancties. Enkele waarnemers zien er een potentiële game changer in voor de oorlog in Oekraïne.

Maar de maatregelen lijken vooral het startschot te zijn voor een ondoorzichtige overnamestrijd om de boedel van Lukoil International. In dat gevecht lijken sympathisanten van Trump nu aan het langste eind te trekken. Hoewel, volgens ECFR-analist Tcherneva kan er geen misverstand over bestaan wie er aan de andere kant van de onderhandelingstafel zit. ‘Uiteindelijk is het Vladimir Poetin die beslist of de bezittingen van Lukoil mogen worden verkocht, en aan wie.’

Eindspel

De Lukoil-deal moet de komende weken worden afgerond. Maar er zijn nog veel vragen. Hangt de verkoop van Lukoil samen met mogelijke andere beloften aan Poetin? Hoe zit het met de zakelijke belangen van de cirkel rond Trump? Gaat het aankoopbedrag naar Rusland of wordt het gestort op een van de bevroren Russische rekeningen?

De Oekraïense president Volodymyr Zelensky zegt tegen de Financial Times te vrezen dat mogelijke energiedeals uiteindelijk Poetin zullen versterken. ‘Wat gaat Poetin met de opbrengst doen? In elk geval niet Oekraïne ermee wederopbouwen.’

Van zijn Europese bondgenoten hoeft Zelensky in deze kwestie niet veel steun te verwachten, zegt geopolitiek-analist Alex Krijger. ‘De ongemakkelijke waarheid is dat we als Europa niet voldoende hebben gedaan om onze kwetsbaarheden af te bouwen toen al in 2014 de Russische oorlog in Oekraïne begon. De EU durfde daardoor ook geen sancties aan Lukoil op te leggen. Dan heb je dus geen machtspositie; Trump wel.’

Tcherneva voorspelt dat de onzekerheid over de Europese bezittingen van Lukoil nog wel even zal voortduren. ‘De kopers die nu in beeld zijn, komen uit de financiële sector. Die hebben helemaal geen ervaring met het runnen van een energiebedrijf. Ze zullen de zaak waarschijnlijk op korte termijn willen doorverkopen.’

De Bulgaarse analist houdt rekening met een nog duisterder scenario. ‘Deze Lukoil-deal is onderdeel van veel bredere onderhandelingen tussen de regering-Trump en het Kremlin. Het is mogelijk dat er aan Poetin een toezegging wordt gedaan: zodra de oorlog in Oekraïne is beëindigd, wordt Lukoil International weer terugverkocht aan Rusland.’