Mee in de AI-wedloop met de VS en China? Deze onderzoeker ziet liever technologie die mensen echt dient

Wie voor de deur staat, denkt dat hij fout zit. Die ingang van het Design Lab op de campus van de Universiteit Twente lijkt meer op een nooddeur. Achter de glazen pui dweilt een schoonmaker de vloer. Wie, eenmaal binnen, de trap beklimt, komt in een andere wereld: een grote, open ruimte waar het krioelt van bedrijvigheid.

‘Hier word ik nou gelukkig van’, zegt Cristina Zaga, onderzoeker Human-Centered Design, even later. Begrijpelijk; de ruimte lijkt op één groot James Bond-lab waar studenten van verschillende disciplines met elkaar overleggen, maar vooral in de weer zijn met 3D-printers, naaimachines, zagen en aluminiumfolie om aan robots, kleding of antennes te knutselen.

Houten blokje als ponskaart

Met ijzeren consequentie draait alles hier om het weer in eigen hand nemen van technologie. Om koffie uit de automaat te krijgen, gebruiken ze hier geen standaard-pasje, maar een eigenhandig bewerkt blok hout dat fungeert als ponskaart.

In het Designlab komen twee van Zaga’s passies samen: haar liefde voor technologie en haar heilige geloof in de kracht van gemeenschappen om maatschappelijke veranderingen tot stand te brengen. In het gebouw ontmoeten studenten, docenten, maar ook beleidsmakers en praktisch geschoolde burgers elkaar. Schoonmakers bijvoorbeeld, om samen met de universiteit te werken aan robots die hen werkelijk helpen, in plaats van even een kant-en-klare Chinese robot uit het schap te trekken.

Koekjes en wegrestaurant

‘We hebben dit soort langzame, zorgvuldige processen echt nodig, om niet zomaar met een trein in hoge snelheid keihard te crashen.’ De metafoor van de trein is niet toevallig gekozen: Zaga ergert zich aan het hardnekkige verhaal binnen de Nederlandse politiek en samenleving dat we de AI-trein missen als we niet meegaan met de Amerikanen en Chinezen en vol inzetten op generatieve AI.

Zaga groeit op in het noorden van Italië, in Novara. ‘Bekend van de koekjes. En waar de Autogrill zijn oorsprong heeft’, zegt ze lachend. Zaga had kunnen wijzen op het prachtige oude baptisterium naast de kathedraal in het centrum, maar nee, ze noemt de iconische wegrestaurantketen waar iedere Italiëganger weleens langs of onderdoor heeft gereden.

Het noorden van Italië heeft haar gevormd. Het is de plek waar haar grootouders in verzet tegen de nazi’s kwamen. In 1944 verenigde zich in de bergen een brede coalitie van communisten, democraten, monarchisten en vrijheidsstrijders om een gecoördineerde aanval tegen de fascisten uit te voeren. Korte tijd – nauwelijks meer dan een maand – was een autonome zone het resultaat.

Het is ook het gebied waar Zaga met eigen ogen ziet wat klimaatverandering doet en waar de gletsjers van de bergen zienderogen kleiner worden. ‘Het ijs smelt en komt in dikke watervallen naar beneden.’

Robot voor kinderen

Zaga’s moeder is secretaresse bij het belastingkantoor, haar vader werkt in de lokale koekjesfabriek. Geen intellectueel milieu en zeker geen omgeving waar het logisch is om naar de universiteit te gaan, maar Zaga kan goed leren. Met behulp van beurzen studeert ze in Milaan en Trento, met tussenstapjes in het bedrijfsleven. Het typeert haar, het heen en weer gependel tussen praktijk en studie.

Ook binnen de universiteit mikt ze breed; op haar cv staan uiteenlopende studierichtingen als linguïstiek, communicatiewetenschappen, filosofie, sociologie, cognitieve wetenschappen en informatica. Voor haar promotie bouwt ze een robot voor kinderen.

Meestal fungeren dit soort robots als een leraar die kinderen vertelt wat ze moeten doen en ze helpt bij het studeren. Maar dat is niet Zaga’s idee: ‘Mijn robot was bedoeld om kinderen te laten spelen en dus kinderen te laten zijn. Dit is waar al mijn onderzoek over gaat: hoe kunnen we ons ervan verzekeren dat technologie ons werkelijk ondersteunt?’

Daarna komt ze in Twente terecht. ‘Ik ben dol op mijn werk’, zegt ze. ‘Hier kan ik bèta- met menswetenschappen combineren. En vooral mensen bij elkaar brengen. Je moet maatschappelijke impact hebben, hier valt voor mij niet over te onderhandelen.’

Zorgvuldig en zorgzaam

Zaga neemt, eind vorig jaar, ook het initiatief om de Zorgvuldig & Zorgzaam Digitaal-coalitie (ZZD) op te richten. Hierin verenigen Nederlandse experts zich met een alternatief verhaal over technologie en kunstmatige intelligentie.

Het is een reactie op het Nationaal AI Deltaplan, dat als leidraad fungeert voor de innovatieagenda van de regering, met veel aandacht voor AI-infrastructuur om de achterstand van Nederland ten opzichte van de VS te verkleinen.

Een eenzijdige benadering, vinden Zaga en consorten, met de aanname dat technologie een wondermiddel is en dat Nederland mee moet in de vaart der volkeren. ‘Maar wat voor technologieën, en voor wie?’ De groep stelt een alternatieve aanpak voor: ‘Niet eentje die is opgelegd van bovenaf, gemaakt vanuit een veronderstelde wedloop, maar eentje die bottom-up is en uitgaat van een mensgerichte, natuurbewuste aanpak en gedeelde maatschappelijke waarden.’

‘Ik ben dol op innovatie’, zegt Zaga nog maar eens ten overvloede. ‘Maar het moet wel sociaal rechtvaardige technologie zijn, niet ontstaan uit de angst om een niet-bestaande wedstrijd te verliezen.’ Ze wijst op de datacentertorens van Microsoft die in Amsterdam verrijzen: ‘Dat is toch gewoon kolonisatie?’

Masculien spelletje

Haar inzet voor ZZD, naast haar reguliere werk, is veeleisend. Verlangt ze misschien ook niet naar een goedbetaalde baan bij een techbedrijf waar ze interessant AI-onderzoek kan doen? Resoluut: ‘Nee. Ik wil mijn dochter in de ogen kunnen kijken.’

Met lede ogen ziet ze ondertussen hoe het verhaal van het missen van de AI-boot dominant blijft. Eerder dit jaar kreeg het scenario Europa 2031 nationaal en internationaal veel aandacht. Hierin beschrijven onderzoekers en ondernemers hoe Europa de komende jaren in schrikbarend tempo achterblijft bij China en de VS, als politici niets ondernemen.

Het is een krachtig en tot de verbeelding sprekend verhaal, geeft ze toe. ‘Maar het is fictie.’ Zaga weigert op het podium te gaan staan met een tegenscenario. ‘Natuurlijk zou ik dat kunnen doen en de AI-ster kunnen spelen. Maar ik wil dat niet, want daarmee zou ik hetzelfde masculiene spelletje spelen van sterke mannen die vertellen hoe het allemaal zit. Ik wil luisteren.’

Paus en Anthropic

Misschien komt het andere verhaal wel van de paus. Paus Leo XIV riep in mei op tot herbezinning: AI moet de mens dienen in plaats van hem te overheersen. ‘Een goed verhaal’, vindt ze. ‘Er is niets mis met de boodschap, wel met de afzender. Als het Vaticaan zich ergens tegenaan begint te bemoeien, betekent het dat er geld en macht in het spel is.’

Het feit dat een medeoprichter van Anthropic, Chris Olah, door de paus was uitgenodigd om het plan mede te presenteren, is wat haar betreft veelzeggend. ‘Door zich te verbinden aan Anthropic, steunt de kerk de commerciële AI-industrie.’

Anthropics topman Dario Amodei wordt door invloedrijke denkers zoals Rutger Bregman gezien als het ethische alternatief voor Sam Altman of Elon Musk, maar dat vindt Zaga naïef. ‘Hij presenteert zichzelf als de oplossing, maar in werkelijkheid is hij onderdeel van het probleem door geld en macht voor zichzelf te vergaren.’

Betoveren van de wereld

Zaga eindigt met de woorden van de marxistisch-feministische filosoof Silvia Federici, die pleitte voor het herbetoveren van de wereld. ‘Voor mij is dat de krachtigste boodschap die er is. Hoe? Door samen te werken aan een betere toekomst, door samen dingen te bouwen. Er is andere innovatie mogelijk dan het maken van leuk nieuw AI-speelgoed om zo veel mogelijk geld te verdienen. We hoeven niet achter te blijven bij een aarde die wordt leeggetrokken.’

Betovering dus. ‘Maar wie ben ik nou helemaal? Ik ben helemaal niemand. Maar ik probeer tenminste iets. Wat kun je anders?’ De nalatenschap van haar werk in Twente is ondertussen onzeker; de universiteit heeft plannen het Designlab te reorganiseren.