Twee genomineerden voor Zwagerman Essayprijs schreven met behulp van AI en trekken zich terug

De Joost Zwagerman Essayprijs is een van de meest prestigieuze prijzen voor aanstormend schrijftalent. Enkel schrijvers die nog geen essaybundel hebben gepubliceerd, mogen meedingen naar de prijs van 7.500 euro.

Normaal heeft de wedstrijd vijf genomineerden, maar dat zijn er nu nog maar drie. Schrijvers Michael Vonk met zijn essay Cirkel van de bok en Kaatje Gijbels met haar Donum Lacrumarum, hebben na overleg met de jury besloten zich terug te trekken uit de wedstrijd vanwege het gebruik van AI bij het schrijven.

Verdacht taalgebruik

Donderdag werd de shortlist van vijf genomineerden uit 213 inzendingen bekendgemaakt, waarna de jury meerdere e-mails ontving met beschuldigingen dat er door twee genomineerden AI was gebruikt. Auteur Willem Fintelman van het studentenblad Propria Cures stuurde een dergelijke mail.

‘Toen ik het stuk van Michael Vonk las, ging er meteen een belletje rinkelen’, schrijft Fintelman. Onder andere Vonks taalgebruik als ‘catatone coma’ en ‘de schemerige wieg van de westerse samenleving’ vielen op. Fintelman haalde Vonks essay vervolgens door een AI-detector. De tekst kreeg een AI-score van 94 procent op Pangram, een van de betrouwbaarste AI-detectietools.

Na waarschuwingen van Fintelman en anderen besloot de jury om de shortlistinzendingen zelf door meerdere AI-detectoren te halen. Ook zij kregen bij Vonks inzending enkel percentages boven de 90. ‘Bij de eerste 2.000 woorden kwam zelfs een score van 99 procent AI uit op Pangram’, vertelt Guido van Hengel, juryvoorzitter van de Zwagermanprijs.

‘Alleen maar verliezers’

Vonk was niet de enige. Het essay van Kaatje Gijbels scoorde ook boven de 90 procent op verschillende detectietools, waaronder ook Pangram, vertelt Van Hengel. ‘Er zijn hier alleen maar verliezers. Het is heel verdrietig voor iedereen, vooral ook voor alle essayisten die geen AI hebben gebruikt en die iets hebben ingestuurd. En ergens vind ik het ook triest voor de twee genomineerden die zich hebben teruggetrokken.’

Vooral bij Gijbels geeft Van Hengel wat nuance: ‘In tegenstelling tot Vonk stond er bij haar geen feitelijk foute informatie in.’ Gijbels zou AI onder andere als redigeertool hebben ingezet. ‘Ik had de indruk dat zij AI had gebruikt op een manier zoals steeds meer mensen dat doen’, aldus Van Hengel.

Toch trok ook Gijbels zich na overleg met de jury terug. ‘Wij hebben als jury voor een essayprijs een duidelijke grens getrokken bij AI-gebruik. Dit is een prijs voor ambachtelijk schrijven. Wij willen dat schrijvers zelf onderzoek doen, schrijven, redigeren en fouten maken’, zegt Van Hengel.

Strengere maatregelen

De laatste tijd zijn meerdere schrijvers van romans, wetenschappelijke artikelen en politieke bijdragen beschuldigd van AI-gebruik, al dan niet geoorloofd. Uit onderzoek van de Volkskrant bleek ook premier Rob Jetten regelmatig in zijn socialemediaberichten AI te gebruiken.

Volgens juryvoorzitter Van Hengel was er daarom voorafgaand aan het lezen van de inzendingen wel gesproken over mogelijk AI-gebruik. Toch werd een check achterwege gelaten: ‘Wij waren in de veronderstelling dat mensen voor een schrijfwedstrijd echt geen AI zouden gebruiken. Dat is toch meer iets wat je associeert met middelbare scholieren die op tijd hun toets moeten inleveren.’ Dat gaat nu veranderen: ‘Volgend jaar nemen we strenge maatregelen. We zullen alles scannen in Pangram’, aldus Van Hengel.

Door de terugtrekking zal het nu gaan tussen de drie overgebleven genomineerden: Joep Christenhusz met Grondgedachten, Esmee Geerken met Zeepok en Daan Mulder met Het gemiddelde woord. Hun inzendingen zijn volgens de jury door Pangram als ‘100 procent menselijk’ beoordeeld.

Zoals bij alle voorgaande acht edities vindt de uitreiking ook dit jaar plaats op 18 november, de geboortedag van schrijver, dichter en essayist Joost Zwagerman.