Journalist Kim Ghattas: ‘De oorsprong van de vijandschap tussen de VS en Iran ligt in Libanon’

Trekken de Verenigde Staten lessen uit de geschiedenis? „We are the United States of Amnesia, we learn nothing because we remember nothing”, schreef de Amerikaanse schrijver Gore Vidal meermaals in zijn essays. De gevleugelde uitspraak komt terug aan het eind van het nieuwe boek van de Libanees-Nederlandse journalist Kim Ghattas, De beste Amerikaan (2026). Eerder schreef ze The Secretary (2013) over Hillary Clinton en het veelgeprezen Zwarte Golf (2020) over het sektarische conflict tussen Iran en Saoedi-Arabië.

„Ik hoop dat veel mensen in de VS dit boek zullen lezen, maar vooral de regering-Trump”, vertelt ze begin oktober in een videogesprek met NRC. „Al is er, ondanks alles wat er op president Trump aan te merken is, toch één les getrokken: dat Amerika in het verleden te vaak is gezwicht in het licht van door Iran gestuurd geweld. Dit keer waren de Iraniërs verrast dat Trump níét door de knieën is gegaan.”

Ze doelt op Operation Epic Fury: de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen het Iraanse ayatollahregime die begin dit jaar begon en nog altijd gaande is. Het was nota bene Donald Trump die de vijandschap tussen Israël en Iran het best wist samen te vatten. „We hebben te maken met twee landen die al zó lang en zó hevig met elkaar vechten dat ze geen idee hebben wat ze in godsnaam aan het doen zijn”, zei hij vorig jaar zomer, aan het einde van de twaalfdaagse oorlog tussen Israël en Iran. „En Amerika ook niet”, voegt Ghattas daar nu aan toe.

In haar nieuwe boek poogt ze te verklaren hoe de vijandige relatie tussen de VS en Iran tot Operation Epic Fury heeft kunnen leiden. En nee, de gijzelingscrisis in Teheran in 1979, waarbij Iraanse studenten uit ongenoegen over de Amerikaanse invloed in Iran gedurende 444 dagen diplomaten en burgers gijzelden op de Amerikaanse ambassade, was niet per se het startpunt. „Toen die voorbij was, waren er hier en daar wat spanningen, maar die mondden niet uit in geweld. Kijken we naar de recente confrontatie tussen de VS en Iran, dan doen we dat vooral vanuit het perspectief van de Amerikaanse invasie van Irak in 2003. Maar de oorsprong van de vijandschap tussen de VS en Iran ligt in Libanon”, vertelt Ghattas.

Mysterieuze moord

In De beste Amerikaan, dat donderdag is verschenen, beschrijft Ghattas hoe het Iraanse ayatollahregime voet aan Libanese grond heeft kunnen krijgen in de nasleep van de Israëlische invasie en bezetting van Libanon in 1982, in een poging de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO) uit dat land te verdrijven. Het boek leest als een politieke thriller, zeker omdat Ghattas de mysterieuze moord op Malcolm Kerr aan het begin van 1984 als rode draad heeft gekozen. Kerr was toen net begonnen als rector van de prestigieuze Amerikaanse universiteit in Beiroet (AUB).

Malcolm Kerr stapte op een regenachtige januaridag in 1984 uit de lift van zijn kantoor en werd na enkele stappen in zijn rug geschoten. Twee aanvallers maakten zich uit de voeten. De moord werd nauwelijks onderzocht. In Libanon woedde op dat moment al bijna negen jaar een bloedige (burger)oorlog.

In 2020 ontving Ghattas een e-mail van Ann Kerr, de weduwe van de vermoorde rector. Zij had veel aanwijzingen over wie het had gedaan, maar was nog steeds op zoek naar het waarom. Ghattas las de mail met verbazing. „Echt waar? Ik dacht dat de zaak was opgelost”, was haar eerste reactie. „Dus toen Ann mij schreef, realiseerde ik me dat het uitzoeken van dit verhaal een geweldige manier zou zijn om ook de bredere context van de jaren tachtig in Libanon over het voetlicht te brengen.”

De politieke geschiedenis van Libanon wemelt van de liquidaties, ontvoeringen en verdwijningen. Waarom zou je dan één moord op een westerse man eruit pikken en daar, veertig jaar later, onderzoek naar doen?

„Ik heb altijd het gevoel gehad dat er iets was aan de jaren tachtig in Libanon dat niet goed werd begrepen. Persoonlijk ben ik geen boek tegengekomen waarin wordt teruggekeken op dat decennium en dat de betekenis daarvan duidt. Dat decennium heeft het Amerikaanse Midden-Oostenbeleid en de Israëlische opvatting over hoe het land zich buiten de eigen grenzen wil gedragen, vormgegeven. Maar het was ook een tijd waarin de Iraanse revolutie regionale ambities kreeg.”

Kort na de Israëlische invasie van Libanon in 1982 stuurden de Verenigde Staten, Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk een vredesmissie naar Libanon. Die moest erop toezien dat de PLO zich uit Libanon terugtrok en dat de wapenstilstand tussen de Palestijnse organisatie en Israël standhield. De verdrijving van de PLO was een tactische overwinning, maar de daaropvolgende vredesmissie bleek een strategische blunder voor de Amerikanen. Wat volgde was een duizelingwekkende geschiedenis die tot op de dag van vandaag voortduurt, waar genuanceerde stemmen worden gesmoord, lokale krijgsheren aan de leiband van Iran en Syrië lopen en de VS het regionale geweld in worden gerommeld.

De aanwezigheid van de Amerikanen werd in 1982 gepresenteerd en gezien als die van een scheidsrechter. Hoe is dat beeld gekanteld?

„De Verenigde Staten steunden in die periode Irak in de Iran-Irakoorlog. De Iraniërs, maar ook veel sjiieten in Libanon, waren daar wóést over. Het was hen niet alleen te doen om de Israëlische invasie of de aanwezigheid van Amerikaanse mariniers, maar vooral om de Amerikaanse steun aan Saddam Hussein.

„De Amerikaanse aanwezigheid in Libanon werd óók gezien als partij kiezen voor rechtse christenen, met name die van Bashir Gemayel. Voor de buitenwereld was hij de aankomende president, maar voor sjiitische Libanezen als Imad Mugniyeh [die aan de basis stond van Hezbollah, red.] was hij slechts de leider van de rechtse falangistische militie waartegen zij vochten.”

Gemayel stond op het punt een vredesdeal met Israël te sluiten en veel sjiieten hadden in de eerste negen jaar van de Libanese burgeroorlog te lijden onder slachtingen van zijn militie. Hij werd nog voor zijn presidentiële inauguratie geliquideerd.

Wat symboliseert de moord op Kerr in 1984 volgens jou?

„De Israëlische invasie van Libanon leidde tot de komst van Amerikaanse mariniers en de Iraanse Revolutionaire Garde in Libanon. Na de bomaanslagen op de Amerikaanse ambassade en de mariniersbarakken in 1983 luidde de moord op Kerr een periode in waarin geen enkele Amerikaan meer veilig zou zijn in Libanon. Ik heb me vaak afgevraagd: waarom zou je een Amerikaanse wetenschapper vermoorden die daar werd geboren, vloeiend Arabisch sprak, dolverliefd was op de regio en de ongelooflijke stap nam om de AUB midden in een oorlog te leiden?”

Zonder de Syrische dictator Hafez Al-Assad was het niet zo uit de hand gelopen, stelt Ghattas. De vader van de in 2024 verdreven Bashar Al-Assad zag Libanon als zíjn grondgebied. Hij vond het maar niks dat de Amerikanen in Libanon waren en gunde hen geen enkel succes. Het Iraanse regime kon alleen met zijn goedkeuring toegang krijgen tot Libanees grondgebied; voor het smokkelen van wapens en ook voor het trainen van sjiitische militanten in hun zelfverklaarde strijd tegen de Israëlische bezetting. Ghattas: „De val van het Assad-regime is zéér significant als het gaat om het ongedaan maken van de consequenties van 1982. Nog steeds wordt onderschat of miskend hoe belangrijk die val is voor de herstructurering van het Midden-Oosten.”

Iran en Syrië besloten in 1982 dat zelfs ‘goede’ Amerikanen en andere westerlingen in Libanon een legitiem doelwit zijn. „Want ze konden geen gematigden hebben, ze konden niemand hebben die niet in het vijandsbeeld paste”, legt Ghattas uit.

De afgelopen vier jaar heeft Ghattas haar tijd vooral in Libanon doorgebracht, met uitstappen naar geïsoleerde plekken in Frankrijk en Italië om aan dit boek te kunnen werken. Haar vorige boek, Zwarte golf, schreef ze wel helemaal vanuit haar thuisland. „Maar toen woedde er geen oorlog.”

Direct na de Hamasaanslagen in Israël op 7 oktober 2023 raakte Libanon door Hezbollah verwikkeld in het oorlogsgeweld. De Libanese militante beweging vuurde een dag na de aanslagen raketten en drones af in de buurt van het drielandenpunt tussen Israël, Libanon en Syrië, dat sinds 1967 door Israël wordt bezet. Het daaropvolgende jaar was desastreus voor de Libanezen: hooggeplaatste leiders en commandanten werden aan de lopende band geliquideerd – onder wie secretaris-generaal Hassan Nasrallah – en duizenden piepers in handen van vooral Hezbollah-strijders en sympathisanten werden door Israël tot ontploffing gebracht. Eind 2024 werd een wapenstilstand afgesproken, die vanaf het begin door Israël wordt geschonden.

Twee dagen na het begin van Operation Epic Fury, eind februari 2026, mengde Hezbollah zich in dat conflict door raketten af te vuren op het noorden van Israël, de eerste keer sinds het staakt-het-vuren van 2024. De Libanese overheid besloot daarop een verbod uit te vaardigen op militaire acties door Hezbollah, waar de beweging zich niets van aantrok. Israël viel Libanon binnen, bombardeerde binnen tien minuten meer dan honderdvijftig‘doelen’ in Beiroet en andere dichtbevolkte plekken in Libanon. Nog geen week later troffen de ambassadeurs van beide landen elkaar voor het eerst in dertig jaar voor onderhandelingen. Bij die gesprekken staat Hezbollah volledig buitenspel.

Wat is het nut van onderhandelingen als een van de gewapende partijen niet aan tafel zit?

„De onderhandelingen over de koers tussen Libanon en Israël móéten op staatsniveau plaatsvinden. Gesprekken over het neutraliseren, ontmantelen, ontwapenen en transformeren van Hezbollah tot louter een politieke partij is een interne Libanese aangelegenheid. Een militante groepering mag Libanon niet vertegenwoordigen. Hezbollah moet zeker worden betrokken, en dat doen de Libanese autoriteiten ook, maar het probleem is dat Libanon al talloze ‘nationale dialogen’ heeft gevoerd over de toekomst van Hezbollah en hun wapens. Het loopt altijd op niets uit.

„Iedereen in het Midden-Oosten – Iran, Hezbollah en Israël – weet hoe te onderhandelen zonder ergens te komen. Men koopt tijd, spreekt over een stappenplan van vijfentwintig punten en zegt dan: laten we over tien jaar nog eens praten. Het is dus aan de Libanese staat om met de Israëlische staat te onderhandelen. Bovendien vermijd ik liever het woord ‘ontwapenen’, omdat dit beelden oproept van gewelddadige invallen door het Libanese leger in huizen en dorpen. De meeste Libanezen zijn daar niet klaar voor, omdat het veel herinneringen aan de burgeroorlog oproept.

„Mensen onderschatten de invloed van Hezbollah in Libanon. Het gaat niet alleen om hun wapens en het is niet louter een probleem voor Israël – het is óók een interne Libanese kwestie. Hezbollah is een partij die Libanon gijzelt en beslissingen neemt over oorlog en vrede. Ik schat dat ongeveer 70 procent van de Libanezen er genoeg van heeft.”

De boodschap van het boek lijkt dat empathie en nuance het niet redden, maar dat de hardliners zegevieren.

„De kracht van empathie en nuance mag niet worden onderschat; de wereld zou er nog slechter aan toe zijn zonder de inzet van al diegenen die strijden voor rechtvaardigheid en mensenrechten. Gematigdheid is tegenwoordig een radicale en noodzakelijke keuze.”