Zelfs de uitvinder van de camerabril windt zich op over Metabrillen

Steve Mann (1962) weet al zijn hele leven dat camerabrillen weerstand oproepen. De Canadese uitvinder en hoogleraar aan de Universiteit van Toronto staat bekend als één van ’s werelds eerste cyborgs. Sinds de jaren tachtig draagt hij computers op zijn torso, die met de jaren kleiner werden, en brillen met camera’s op zijn hoofd waarmee hij zijn gezichtsveld kan aanpassen en zijn leven continu vastlegt. Anders dan nu het geval is met de brillen van techconcern Meta, viel de technologie die hij aan zijn lichaam koppelde in de jaren tachtig en negentig nogal op.

Mann voorspelde 25 jaar geleden al dat draagbare technologie mainstream zou worden. Hij werd weggelachen, maar lijkt, nu draagbare technologie meesurft op de AI-golf, toch gelijk te krijgen. Vorig jaar verkocht Meta zeven miljoen camerabrillen: het bewijs van een perspectiefrijke markt voor draagbare technologie, die grote techbedrijven niet graag laten lopen. Die ontwikkeling stuit op verzet van mensen die het onwenselijk vinden dat dragers van de ‘slimme’ Meta/Raybanbrillen stiekem alles en iedereen kunnen filmen en opnemen. In Nederland hebben de Consumentenbond, expertisecentrum Offlimits en platform The Firewall afgelopen week in een kort geding tegen Meta geëist dat het zijn camerabrillen van de markt haalt.

Steve Mann is de vader van de technologie achter de ‘gluurbrillen’. NRC voerde een videogesprek met hem over de richting die Big Tech met draagbare technologie is ingeslagen. Tijdens dat gesprek valt de verbinding weg wanneer hij afdaalt naar ‘zijn’ verdieping – zijn „laboratorium”, waar hij de hardware heeft uitgestald die hij de voorbije jaren zelf bouwde. Op zijn hoofd draagt Mann tijdens het interview een zelfontworpen bril uit 1998. Op de planken achter hem heeft hij op paspophoofden vroegere versies van zijn favoriete bril uitgestald, waaronder ’s werelds eerste camerabril uit 1978. Die leverde hem een plekje in het Guinness wereldrecordboek op.

Hij groeide op in de Canadese stad Hamilton, in wat hij een „wantrouwige” periode noemt. Het was tijdens de Koude Oorlog. „We waren allemaal bang voor spionnen en dachten dat onze telefoongesprekken werden afgeluisterd.” De eerste surveillancecamera’s doken op in het straatbeeld. Die maakten indruk op de nog jonge Mann. „Het voelde alsof ze iets van me afpakten. We worden continu zonder onze toestemming gefilmd.”

Met die camera’s legde de staat – net als later ook steeds vaker bedrijven deden – delen van zijn leven vast. Speel de beelden achter elkaar af, en het zou haast een film over zijn leven worden. Wat had hij daar tegenover te stellen?

In precies die technologie waardoor hij zich zo bekeken voelde, vond Mann zijn antwoord.

Een film van zijn leven

Als twaalfjarige begint hij de camera’s te fotograferen, om hun „vermogen om te zien” vast te leggen. Als tiener begint hij ook provisorische camerabrillen te ontwerpen. Pas later in zijn leven zou Mann begrijpen waarom hij dat deed. Hij wilde de controle over zijn data terugpakken, zegt hij nu. Hij legt zijn leven zelf óók vast en creëert zo zijn ‘eigen toezicht’. Nu heeft hij zelf ook een film van zijn leven. „We hebben het recht ons eigen verhaal te vertellen.”

Het kost hem vele jaren en het vergt tal van uitvindingen om zichzelf te transformeren tot cyborg. Op zijn achttiende gaat Mann over straat met een zware computer op zijn rug die de helm met een beeldbuisje op zijn hoofd bestuurt. „De meeste mensen liepen met een grote boog om me heen.” In 1991 gaat hij studeren aan het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology. Daar klimt hij op het hoogste dak om een antenne te plaatsen die zijn bril voorziet van draadloos internet, beschrijft The New York Times in 2001.

Met de jaren worden nieuwe versies van de camerabril kleiner en is de computerrugzak niet meer nodig. Mann wordt steeds vernuftiger: hij schrijft software waarmee zijn bril tekeningen op echte voorwerpen kan ‘plakken’. Ook als hij zijn hoofd beweegt, blijven ze op hun plek. Zo kan hij reclameborden blokkeren en zichzelf beschermen tegen „diefstal van zijn aandacht”. Zijn vrouw kan via het internet met hem meekijken. Mann: „Als ze denkt dat een verkoper van tweedehands auto’s me een poot probeert uit te draaien, kan ze een pinokkioneus op hem tekenen.”

‘Brillen die zien wat wij zien’

Waarom zou je in vredesnaam een camerabril willen? Meta zet zijn jongste AI-brillen in de markt als de logische volgende stap in de versmelting van de mens met technologie, of de nieuwste manier waarop mensen met slimme technologie omgaan. Je kunt ermee internetten, je appjes beantwoorden of informatie opzoeken zónder je telefoon uit je broekzak te pakken. Je kunt je persoonlijke AI-assistent met je mee laten kijken, zodat die je kan helpen je weg te vinden in de echte wereld. „Brillen die onze context begrijpen, omdat ze zien wat wij zien en horen wat wij horen”, schreef Metatopman Marc Zuckerberg in 2025.

Tussen Meta’s visie op AI-brillen en die van Mann bestaan heus overeenkomsten. De belangrijkste is dat ze draagbare technologie in het algemeen en de bril in het bijzonder beschouwen als een extra zintuig waarmee de mens informatie over de wereld tot zich kan nemen. De hamvraag daarbij: van wie zijn de data die dat extra zintuig genereert? Stel die vraag aan Mann, en hij begint zich op te winden tot het punt dat hij Meta verwijt „een negatieve invloed op de samenleving” te hebben.

Manns visie op camerabrillen heeft altijd op de aanname berust dat de drager ervan eigenaar van de beelden zou zijn. Maar bij Meta ligt dat anders, gelooft hij: „Zij gebruiken mensen om data voor hen te hamsteren.”

Al die foto’s, video’s en geluidsopnames die Metabrillen maken, moeten ergens worden opgeslagen. Dat gebeurt in de Meta AI-app, die consumenten ook nodig hebben om hun nieuwe AI-bril in te stellen en van alle foefjes gebruik te kunnen maken. Wie over straat loopt en de hulp van Meta’s AI-assistent Muse inschakelt, bijvoorbeeld om de betekenis van een verkeersbord uit te leggen, vraagt het techbedrijf in feite mee te kijken. Die beelden gebruikt Meta dan om AI mee te trainen, ook als er pardoes mensen in staan die helemaal niet gefilmd wilden worden. Doordat de brillen zo alledaags zijn ontworpen dat de associatie met een camera uitblijft, kan dit gebeuren zonder dat mensen het doorhebben.

Aanval op een cyborg

Kom je Steve Mann op straat tegen, dan is er geen enkele twijfel: die heeft overduidelijk een camera op zijn hoofd. Lang niet iedereen vindt dat leuk. In 2012 kwam Mann groot in het nieuws toen hij vertelde dat hij op vakantie met zijn gezin in Parijs was aangevallen door personeel van McDonald’s dat vergeefs probeerde de camerabril van zijn hoofd te rukken. Het was de eerste aanval ooit op een cyborg, zei hij. McDonald’s ontkende het geweld, maar dat was ondoordacht: het slachtoffer had een camera op zijn hoofd. Natuurlijk zou Mann de beelden nu delen met de media.

Zo’n fysieke aanval was een uitzondering. Tegenwoordig wordt het verzet tegen camerabrillen breder gedragen, wat past in een trend „van groeiende weerstand tegen Big Tech”. Dat zegt Marc Schuilenburg, hoogleraar digitale surveillance aan de Erasmus Universiteit, in reactie op vragen van NRC. Hij ziet de AI-brillen als „een vorm van luxe surveillance” die mensen vrijwillig aanschaffen om zichzelf en anderen in de gaten te kunnen houden. Volgens hem is dat gedrag allang genormaliseerd: „We merken niet meer op dat we overal worden gevolgd, omdat het surveilleren gebeurt via ontelbare producten, van Ringdeurbellen en robotstofzuigers tot smartwatches en laptops. In al deze producten zitten camera’s.”

Decennia geleden begon Mann camerabrillen te dragen om zich te verweren tegen de camera’s van de staat. Maar de staat is niet langer de vijand, zegt Schuilenburg. „Dat is juist Big Tech, de surveillancekapitalisten die als verdienmodel hebben zoveel mogelijk van onze data te verzamelen, om die persoonsgegevens aan derden te verkopen of nog gerichter producten en diensten aan de man te brengen.” Het idee van de camerabril als verzetsmiddel tégen surveillance gaat dus niet meer op, zegt Schuilenburg – tenzij je Steve Mann heet, en de bril gewoon zelf maakt.

Kies NRC als voorkeursbron