Een avond vol geopolitieke duizelingen op tv

Een VPRO-presentator en een Rus treffen elkaar bij een Cubaanse haven. De clou? Het meest verwarrende gesprek over wereldpolitiek denkbaar.

Presentator Bram Vermeulen is stomverbaasd. Nét heeft hij gehoord dat er vrijwel geen goederen vanuit de VS naar Cuba gebracht mogen worden, en nu staat hij tegenover een kapitein die precies dát heeft gedaan – en het is nog een Rus ook!

„Welcome to the world! Surprise, surprise!”, zegt de Rus. Vermeulen begint een vragenvuur. Wat zit er in de containers? „Nobody knows.” Officieel mag dit toch niet? „Hoezo niet?” Vanwege Trump! „Wij zijn gewoon legaal aangekomen.” Oké, maar ik dacht dat Trump geen schepen meer toeliet? „Misschien! Niemand die het weet”, zegt de Rus, en voegde bij wijze van verklaring toe: „Big games!”

Dit is júíst een moment om geld te verdienen, zegt de Rus. Handel met de Cubaanse private sector mag kennelijk nog wel. Over een uur gaat hij terug naar de VS, nóg meer vracht halen voor Cuba. Brams stembanden springen nu bijna uit zijn mond: „Hèh?!” De Rus: „Surprise!”

Het zal je verbazen, maar ik vond dit moment heel herkenbaar, tijdens de eerste aflevering van de driedelige reportageserie Frontlinie – Cuba: de prooi. Wat hier gebeurde, is een fenomeen dat ik noem: geopolitieke duizeling. (Ook bekend als: werelddelier^TM, globalisatieverwarring^TM, of geo-tia^TM). De term beschrijft het gevoel van verbazing en onbegrip dat ontstaat wanneer talloze complexe, wereldwijde verwikkelingen samenkomen in één bizar, tegenstrijdig moment. Zo kreeg ik bijvoorbeeld een werelddelier toen ik in de supermarkt merkte dat één goed geplaatst „cybersecurity-incident” (taal: Albert Heijn) ervoor kan zorgen dat Nederland een week zonder ijsbergsla zit.

Op televisie zie je ze ook steeds vaker, die geopolitieke duizelingen. Ik zag journalist Anderson Cooper er één krijgen op CNN. De nieuwe woordvoerder van het Witte Huis werd gevraagd in welke staat ze haar advocatenexamen had gehaald, en antwoordde: „Toen ik naar China ging” – iets wat helemaal niet kan, en als het wel kon: is ze dan advocaat in het Chinees recht? „That’s a confusing answer”, aldus Cooper.

„Er zal vast iets groters achter zitten wat wij niet weten.” Dit was niet de EO, maar AVROTROS: bij Eva kreeg voormalig diplomaat Maarten van Rossum (nee, die andere) namelijk een geopolitieke duizeling, over Trumps belang bij een dieseldeal met Poetin. „Ik krijg het niet meer bij elkaar in mijn hoofd, inmiddels.” Van Rossum was zo in de war dat hij drie overhemden over elkaar aan leek te hebben. En ook Edith Schippers vond het „heel moeilijk te beoordelen eerlijk gezegd” of Jettens harde woorden jegens Trump „slim” waren.

Voor de talkshowtafelgast is niets zo bedreigend als zo’n duizeling. Het stelt ze voor een confuciaans raadsel: hoe kun je duiden, als je niet eens begrijpt wat je aan het duiden bént?

Rum, rookwaar en auto’s

Als iemand het kan oplossen, is het Bram Vermeulen. In Cuba: de prooi schuilt er een duizeling achter elk menselijk contact. Vermeulen treft Cuba namelijk op een verwarrend moment: bijna zeventig jaar na de revolutie is Fidel Castro dood, het socialisme verwaterd en de spanning met de VS torenhoog.

Of beter gezegd: de spanning met Donald Trump. „Ik denk dat ik de eer zal zijn… de eer zal hebben om… Cuba in te nemen…”, zei de Amerikaanse president eerder dit jaar op zijn karakteristieke wijze: een van de trap vallende transistorradio. Met een nieuwe olieblokkade proberen de VS een Cubaanse opstand te forceren. ‘Hulp’ komt nu van ‘sanctiemaatjes’ Iran en Rusland.

Alles komt hier samen, ondervindt Vermeulen: Cuba is een knooppunt in de wereldgeschiedenis.

Duizeling #2: de Nederlandse presentator videobelt vanuit Cuba met de vrouw van een Cubaan, die via Mexico naar de VS reisde en daar nu schoonmaakt, terwijl ze eigenlijk radioloog is.

#3: Vermeulen spreekt jongeren die de Cubaanse overheid en armoede het liefst ontvluchten, maar óók hun leven willen geven om tegen de Amerikanen te vechten. Of juist andersom: Cubanen die blijven en hópen dat Trump binnenvalt.

#4: bij Vermeulens tripje naar een dorp nabij het Amerikaanse detentiekamp Guantanamo Bay, krijgt hij een verplichte Cubaanse escorte. Bestaande uit: een communistische partijsecretaris, een perschef, een radiojournalist, een historicus, een communicatiemedewerker en een havenmeester. Het zou je niet verbazen als hij ook nog gezelschap had gekregen van: een bakker, een kapper, een lifecoach, een lollige oom, een cliniclown en een circusbeer op een driewieler.

Duizelt het nog niet? De tweede aflevering van Frontlinie eindigt met de kleinzoon van Fidel Castro: een Instagram-beroemdheid die in sportwagens rondrijdt en flessen champagne in het rond spuit.

„Cubanen zouden eens wat minder jaloers moeten zijn!”, zegt Sandro Castro tegen Vermeulen. Hij heeft het geld toch zelf verdiend, met verkoop van rum, rookwaar, auto’s en reclame? „Nu ga je mij een kapitalist noemen, hè?”

Welcome to the world, Bram Vermeulen.