Verbeeldingsrijk beeldrijm maakt Milja Praagmans peuterboek een verrassend venster op de wereld

Kijken, aanwijzen, benoemen: dat is het vertrekpunt van verreweg de meeste peuterboeken. Vaak zijn ze gestructureerd rondom herkenbare thema’s: voertuigen, dieren, eten. En vaak lijken ze op elkaar. Je ziet een huis en leest een huis, je ziet een boom en leest een boom, je ziet een hond, enzovoorts: eindeloze reeksen plaatjes met woorden, nogal voorspelbaar en beperkt uitdagend.

Gelukkig zijn er uitzonderingen. Zoals Jan Jutte, die zich steeds meer lijkt te specialiseren in het genre. Behalve dat zijn aansprekende klare lijn en zijn voorkeur voor eenvoudige vormen en heldere kleuren bijzonder aansprekend zijn voor de allerjongsten, stimuleert hij ze ook hun blik te verleggen. In Een hemd voor tijger doet Jutte dat zeer geraffineerd. De kleren die alle cartooneske dieren in dit kartonboekje aantrekken, hing hij eerst op in een kast die door een uitklapprent voor in het boek zichtbaar openblijft, wat vraagt om kijk- én combinatiekunst. Wie die kunst goed beheerst, zal bovendien tal van grappige details ontdekken. Zo komt de trui voor beer niet toevallig twee keer langs, net zoals de blauwe pet voor eend. Ook opmerkenswaardig: de overeenkomst in kleuren tussen dier en tekst. De primaire kleuren van het Mondriaan-rokje van de aap komen bijvoorbeeld terug in het woord ‘rok’, waardoor de voor dreumesen betekenisloze tekst toch enigszins relevant wordt. Tot slot speelt Jutte een vrolijk spelletje zoek-en-vind als de dieren op de laatste flapprent aangekleed naar buiten gaan en zich in het straatgewoel storten.

Maar hoe slim en verrassend Jutte’s kleine ontdekkingstocht ook in elkaar zit, de rondreis die Milja Praagman in Heel de wereld heeft uitgestippeld, voert nog verder. Op het eerste gezicht past dit vuistdikke blokboek in de traditie van de herken-en-benoem-peuterboeken. De compositie oogt overzichtelijk, met steeds op iedere pagina één afbeelding en één woord, alles helder en herkenbaar qua vorm, de kleuren fris en uitgebalanceerd. Maar deze ogenschijnlijke eenvoud is bedrieglijk. Net als de echte wereld is die van Praagman met zijn ruim honderd kartonnen pagina’s gelaagd: alles is op de een of andere manier met elkaar verbonden, waardoor je méér ziet dan je ziet.

Het begin is voor de zon, die net zo geel, rond en stralend is als de paardenbloem waarop een bij zit. Op de volgende spread zie je de in een pluizenbol veranderde paardenbloem geflankeerd door een kuikentje – eveneens een pluizenbol – dat uitgroeit tot een haan met een rode kam die natuurlijk ook voor je haren is bedoeld, waarna een tandenborstel en een krokodillenbek vol tanden volgen, een rits, een piano, een schoen… Maar, wat hebben die dan met elkaar gemeen? Is het de kleur, de taal, de vorm?

Praagman, die haar werkwijze beeldrijm noemt, maakt het je niet makkelijk. Ze speelt een heerlijk verbeeldingsrijk en associatief spel met de werkelijkheid dat vol vernuft en subtiliteit zit. Zo laat ze peuters spelenderwijs kennismaken met causale gebeurtenissen. Geestig is de combinatie van de bananenschil en de buitelende aap. Maar ook de manier waarop ze haar eigen boek naar het einde toe, als de maan zich bijna aankondigt, in de opeenvolging der beelden plaatst, is zeer doordacht: ze huppelt soepel van een meisje in bed naar een plaatje van Heel de wereld, en dan naar een raam waardoor een kat de nacht in tuurt. Kom daar maar eens om, een peuterboek dat letterlijk en figuurlijk laat zien dat een boek een venster op de wereld is en dat dat zelf tegelijkertijd ook is.

Dat voor Praagman het maken van Heel de wereld voelde als de spannendste puzzel die ze ooit gemaakt heeft, zoals op haar website staat, is goed voorstelbaar. In eerdere visueel aantrekkelijke boeken voor jonge kinderen als Mooie eerste woordjes (2021), ABC Zoekboek (2021) en OOZ (2024) verraste ze weliswaar ook met woord- en beeldspel en onverwachte perspectieven, maar in Heel de wereld heeft ze dit razendknap tot het uiterste doorgevoerd. Van de zon naar de maan: de hele wereld zit erin.

Kies NRC als voorkeursbron