‘Mensen willen hun verhaal kwijt – zwijgen is niet natuurlijk’

Bij het tijdschrift The New Yorker willen ze dolgraag dat hun beroemde redacteur Patrick Radden Keefe na verhalen over Britse corruptie nu eens schrijft over de corruptie in zijn eigen land van Donald Trump en diens familie. Zelf wil hij het ook best, maar hoe? Waar zit dat verrassingselement dat een verhaal zo typerend voor het werk van Keefe maakt? „De Trumps zijn zo voorspelbaar, zo monotoon. De corruptie is schaamteloos. Ze zijn geen goede personages: te vlak. Als ik een verhaal van tienduizend woorden schrijf, wil ik niet dat mensen voor het lezen, denken: ‘Dit gaat over hoe grotesk corrupt de familie Trump is’, en als ze het verhaal uithebben zeggen: ‘Ja, ze zijn inderdaad grotesk corrupt’. Er moeten lagen inzitten, twists and turns, een verrassingselement.”  

Een vergelijkbaar probleem heeft Keefe met schrijven over klimaatverandering, zegt hij tijdens een promotiebezoek aan Amsterdam. „In mijn ogen is de klimaatcrisis het allerbelangrijkste onderwerp. Maar dat gaat over systemen, niet over individuen. Ik schrijf over individuen.”

Keefe’s belangstelling gaat uit naar de kleine en persoonlijke dimensie van grote verhalen: dat van de ontvoerde en vermoorde Jean McConville tegen de achtergrond van de burgeroorlog in Noord-Ierland in Say Nothing (2018), de perfide rol van de ondernemersfamilie Sackler in het boek dat Keefe schreef over de Amerikaanse opioïdencrisis, Empire of Pain (2021). 

Voor Say Nothing ontving Keefe de Amerikaanse National Book Critics Circle Award en de Britse Orwell Prize. Met Empire of Pain won hij de Baillie Gifford Prize voor non-fictie. Van zijn boeken werden honderdduizenden exemplaren verkocht. Zijn nieuwste boek London Falling bereikte de eerste plaats van de bestsellerlijst van The Sunday Times en is inmiddels ook genomineerd voor de Baillie Gifford Prize.

London Falling gaat over de 19-jarige Londenaar Zac Brettler, die op een vroege ochtend in november 2019 van een balkon de koude Thames in sprong en stierf. Zijn ouders Matthew en Rachelle komen erachter dat Zac een dubbelleven leidde – de Londense onderwereldfiguren Akbar Shamji en Verinder Sharma (in het milieu bekend als Indian Dave) kenden hem als Zac Ismailov, de zogenaamde zoon van een Russische oligarch, die binnenkort miljoenen van zijn vader zou erven. Waarom wilde Zac zich voordoen als rijke Rus in Londen? En wílde hij van dat balkon springen, of verkoos hij de dood boven een nóg erger lot? Wat hadden Shamji en Sharma met zijn dood te maken? 

In Say Nothing vond u een smoking gun: in het laatste hoofdstuk van het boek lost u de moord op Jean McConville op. In London Falling komt u daar ook dichtbij, maar wat er precies met Zac is gebeurd blijft uiteindelijk toch ambigu. Is dat frustrerend? 

„Nee, want dat is de waarheid, en ik schrijf waargebeurde verhalen. In Say Nothing vond ik inderdaad een very smoking gun, een doorslaggevend bewijsstuk, maar meestal werkt het níet zo. Voor mij staat de belangrijkste zin van London Falling aan het eind: ‘En toch, hoe veel er ook onduidelijk blijft rond Zacs dood, lijkt het uiteindelijk op een impressionistisch schilderij.’ Als je van dichtbij naar een schilderij van Monet kijkt, zie je alleen maar verfvegen of stippen, Dan begrijp je niet wat erop staat. Pas als je een stapje terug zet, zie je duidelijk wat het voorstelt.”

Op het impressionistische schilderij van Zacs dood zijn de Russische oligarchen afgebeeld, die rond de eeuwwisseling naar Londen kwamen, met dubieus geld vastgoed opkochten en hun kinderen naar chique Britse privéscholen stuurden. Naar zo’n privéschool ging ook Zac Brettler, zoon van een financieel adviseur en een journalist. Britse gangsters staan erop, die met al het nieuwe geld in de stad wel raad wisten. En een generatie jongeren, onder wie ook Zac, die voor al die exorbitante rijkdom gevoelig is. 

„Ik weet in grote lijnen hoe Zac is doodgegaan. Maar er blijven kleine mysteries over. Bijvoorbeeld: brak Indian Dave Zacs kaak, of is die gebroken tijdens de val naar beneden? Zei Dave tegen hem dat hij moest springen, of sprong Zac uit eigen beweging? Dat zijn vragen waar ik het antwoord niet op weet. Maar het zou oneerlijk zijn om te verbloemen dat ik sommige dingen niet weet. Het boek gaat ook over de Brettlers, de ouders en broer van Zac, en zij moeten met die onzekerheid en twijfels leven.”

Zacs moeder Rachelle Brettler deed er in eerste instantie alles aan om Zacs dood uit de media te houden. U gaf ze het hele politiedossier. Waarom wilden de Brettlers wel met u praten? Denkt u dat ze de hoop hadden dat u de zaak zou oplossen? 

„Ik denk dat ze in ieder geval hoopten dat ik antwoorden zou vinden. Maar ik ben heel duidelijk geweest: ik zal alles uitvoerig bekijken, maar dat betekent niet dat ik de zaak kan oplossen. Ik heb geleerd dat je bronnen niet te veel moet beloven, juist om vertrouwen te winnen. 

„Uiteindelijk wil iedereen ook graag zijn verhaal vertellen. Say Nothing gaat over de zwijgcultuur in Noord-Ierland, maar als ik mensen eenmaal zover kreeg een klein beetje te vertellen, liepen ze vaak gelijk helemaal leeg. Het is onnatuurlijk voor mensen om verhalen weg te stoppen, we willen begrepen worden. Voor de Brettlers voelde het denk ik goed om zo veel over Zac te praten. Na een lang gesprek zei Rachelle wel eens: ‘Pff, dit voelde net als een therapiesessie.’ Dan herinnerde ik haar er wel aan dat ik een journalist ben, geen therapeut.” 

Er staan onthullende details in het boek over Zacs opa, rabbijn Hugo Gryn, over de niet-bestaande diploma’s waar hij prat op ging. Die hadden ze misschien liever niet in het boek gehad. 

„Als de Brettlers dit boek hadden geschreven, had het er heel anders uitgezien. Op een gegeven moment vertelde vader Matthew mij over een video van de laatste keer dat Zac en zijn broer Joe elkaar zagen. Joe liep zo langs Zac heen, zonder dat ze elkaar groetten.” Dat was tekenend voor de slechte verstandhouding tussen de broers tegen het einde van Zacs leven. „Rachelle had de video niet gezien en wist niet dat de laatste ontmoeting van haar zoons zo koud was geweest. Toen we bezig waren met factchecken voor het boek, moesten we de video aan Rachelle voorleggen. Dat zijn pijnlijke momenten.” 

U kruipt in dit boek in het hoofd van uw hoofdpersonages, bijvoorbeeld als het gaat om de twijfels van Rachelle over of ze een goede moeder is geweest. Wanneer voelt u zich comfortabel genoeg om dat te doen?

„Na heel veel praten. Ik heb honderden uren met de Brettlers gepraat. Ze hadden gesprekken met de politie opgenomen en mails en sms’jes bewaard. Van Dolours Price, een hoofdpersoon in Say Nothing die inmiddels was overleden, had ik brieven en een deel van haar memoires. Het helpt als mensen in hun eigen stem hun ervaringen omschrijven. Ik denk na over hun ritme van spreken. Ik denk altijd obsessief aan de mensen over wie ik schrijf. Ik heb foto’s van ze op een prikbord achter mijn bureau hangen, zodat ik tijdens het schrijven even omhoog kan kijken en ze kan zien.” 

Toch is een groot deel van de personages over wie u schrijft ten diepste onbetrouwbaar. Zac, Shamji, Sharma – ze doen zich constant anders voor dan ze zijn. 

„Iedereen in London Falling is constant aan het liegen, dat maakt het natuurlijk extra moeilijk om erachter te komen wat de waarheid is. Maar als schrijver zie ik dat ook als een kans, want dat zorgt voor onverwachte wendingen in het verhaal. De Brettlers zijn daar ook de hele tijd tegen aangelopen, dan bleek het toch weer anders te zitten dan ze dachten. Dat gevoel wilde ik aan de lezer geven.”

Toen u zestien was, schreef u al een verhaal over de terreinwachter van uw middelbare school die werd vermoord. Blijkbaar was u toen al aangetrokken tot dit soort mysteries.

„Zeker. Er is veel van wat ik vroeger schreef waar ik nu met schaamte op terugkijk, maar vreemd genoeg voelt dat artikel over de terreinwachter nog steeds als ‘van mij’. Niemand op mijn chique middelbare school gaf een zier om die moord, terwijl het zo schokkend was. Zo’n discrepantie vind ik interessant. 

„Toen ik voor het eerst over de Sackler-familie begon te schrijven, wist ik natuurlijk dat er een opioïdencrisis gaande was die in de VS aan honderdduizenden mensen het leven had gekost. Dat er een bedrijf was dat die crisis had veroorzaakt – Purdue Pharmaceuticals – en dat de Sacklers eigenaar waren van dat bedrijf. Ook al was het bedrijf in opspraak geraakt, de familie gold nog altijd als voornaam. Voor mij klopte dat plaatje niet. Die twee werkelijkheden… ik wilde het beeld corrigeren, de feiten rechtzetten, zou je kunnen zeggen.”

U heeft als fotomodel meegewerkt aan een campagne van het modemerk J. Crew. Dat had u vast niet gedacht toen u in 2012 begon bij The New Yorker. 

„Literaire bekendheid is geen echte bekendheid hè. De meeste mensen lezen geen boeken. Mijn hele carrière heeft zich afgespeeld tegen de achtergrond van de neergang van de journalistiek. Dus als er dan iemand langskomt die zegt: ‘We zoeken iemand voor een modecampagne met een journalist’, dan zeg ik ja. Als er iemand naar kijkt die daardoor een beetje glamour in dit werk ziet – zoals ik dat vroeger zag in de film All the President’s Men – zal ik er alles aan doen om dat te bevorderen.” 

Op de ochtend van dit interview hoorde Keefe een verhaal over Zacs broer Joe. Onlangs had hij een vrouw ontmoet met wie hij aan de praat raakte. Ze vertelde wat ze aan het lezen was: London Falling. „Joe onderbrak haar en zei: ‘Dat boek gaat over mijn familie. Ik ben de broer, Joe.’ De vrouw barstte spontaan in tranen uit, omdat het haar zo had aangegrepen. Plotseling wist ze zó veel over hem.” Keefe had niet verwacht dat het boek door zoveel mensen gelezen zou worden als het nu wordt, ook in het Verenigd Koninkrijk, waar de Brettlers wonen. „Het is heel vreemd voor hen.” 

Voor journalisten is werken vanuit relatieve anonimiteit vaak een voordeel. Willen mensen nog wel met u praten als ze uw J. Crew-gezicht zien?

„Soms is een beetje bekendheid juist een voordeel: het idee voor een nieuw boek kwam van iemand die London Falling had gelezen en mij mailde. Maar de meeste mensen die ik benader hebben mijn boeken niet gelezen. Journalistiek houdt me bescheiden: het grootste deel van mijn werk bestaat nog steeds uit het bellen van mensen die niet terugbellen. Dat verandert nooit en ik denk dat dat goed is.”  

Lees ook

Hoe een pijnstiller een half miljoen mensen het leven kostte en de producent schatrijk werd

Kies NRC als voorkeursbron