Meer meldingen van arbeidsuitbuiting, de aanpak voldoet niet. ‘Het aantal zaken dat voor de rechter komt, blijft dramatisch laag’

Dubbel zoveel meldingen van arbeidsuitbuiting in de horeca. Bijna drie keer zoveel in land- en tuinbouw. En terwijl die aantallen vorig jaar omhoogschoten, blijft de strafrechtelijke aanpak van ondernemers die medewerkers uitbuiten achter. Weinig verdachten worden vervolgd en berecht.

Dat blijkt uit het rapport Jaarcijfers Mensenhandel 2025, vrijdagochtend verschenen. Arbeidsuitbuiting is een vorm van mensenhandel waarbij iemand moet werken onder mensonterende omstandigheden. Denk aan extreem lange werkdagen, of moeten slapen op de werkplek. Slachtoffers van arbeidsuitbuiting waren vorig jaar, na slachtoffers van seksuele uitbuiting, de grootste groep getroffenen van mensenhandel. Het vaakst gaat het om Poolse, Roemeense en Spaanse mannen.

„We zien een flinke stijging in mensenhandelzaken die voor de rechter komen, maar dat geldt niet voor zaken van arbeidsuitbuiting. Dit aantal blijft dramatisch laag”, aldus Conny Rijken, Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen, die de cijfers over 2025 bekendmaakte.

Het aantal meldingen van arbeidsuitbuiting in Nederland steeg vorig jaar met 13 procent, van 356 naar ruim vierhonderd. Het aantal zaken waarin het Openbaar Ministerie een verdachte aanklaagde voor arbeidsuitbuiting, daalde tegelijk van 27 naar vijftien. Dat is de laagste score van de afgelopen vijf jaar. In 2025 stonden negen verdachten van arbeidsuitbuiting voor de rechter.

De bescherming van slachtoffers en het tegengaan van arbeidsuitbuiting verbeterde de afgelopen jaren niet veel, oordeelde de Algemene Rekenkamer eerder dit jaar. Al in 2021 stelde deze kamer, die controleert of de uitgaven van de rijksoverheid doelmatig zijn, dat arbeidsuitbuiting in Nederland niet effectief wordt aangepakt. Een wet die strafrechtelijke vervolging van mensenhandel makkelijker moet maken, is onlangs aangenomen door de Eerste Kamer en treedt volgend jaar in werking.

1Waarom stijgt het aantal meldingen van slachtoffers van arbeidsuitbuiting?

Dat is niet precies bekend. „Maar het lijkt erop dat slachtoffers hun weg beter weten te vinden naar instanties”, zegt Rijken. Daarnaast is er volgens haar tegenwoordig meer kennis over mensenhandel, waardoor instanties als gemeenten en politie problemen van slachtoffers sneller erkennen. Meldingen van arbeidsuitbuiting en andere vormen van mensenhandel worden landelijk bijgehouden door Comensha, het landelijk coördinatiecentrum tegen mensenhandel.

Vakbond FNV wijst op de toename van het aantal mensen dat van buiten de EU naar Nederland komt om te werken. „Zij zijn nóg kwetsbaarder voor uitbuiting dan arbeidsmigranten van binnen de EU”, zegt FNV-expert arbeidsmigratie Imke van Gardingen. Vaak zijn deze arbeidsmigranten in dienst van een bedrijf in een ander Europees land. „Ze zijn voor hun verblijfsrecht afhankelijk van de werkgever. Dat maakt ze extra afhankelijk en daar wordt volop misbruik van gemaakt.”

2Waarom komen relatief weinig zaken voor de rechter?

Rijken: „Er zijn veel juridische drempels voordat iets wordt aangemerkt als mensenhandel. Het kan moeilijk zijn aan voldoende bewijs te komen. De rechter beoordeelt momenteel alleen excessen als arbeidsuitbuiting, terwijl dit ook in lichtere vormen kan voorkomen.

„Neem een zaak bij een champignonkwekerij, een paar jaar geleden. De werkgever had gesjoemeld met de urenregistratie en het weegsysteem van de champignons. Het leek daardoor alsof de werknemers minder uren hadden gewerkt en minder champignons hadden geplukt dan ze daadwerkelijk hadden gedaan. Ze kregen veel minder betaald dan waar ze recht op hadden. Dat was bewezen, en toch concludeerde de rechter niet dat hier sprake was van arbeidsuitbuiting. Dat de drempel hiervoor zo hoog ligt, maakt het minder aantrekkelijk met dit soort zaken naar de rechter te gaan.”

Wat in de volksmond arbeidsuitbuiting heet, past niet altijd bij de juridische werkelijkheid, aldus het OM. Een woordvoerder: „Onderbetaling is niet direct arbeidsuitbuiting. Juridisch gezien is daar meer voor nodig.” Zo moet inbreuk zijn gemaakt op de lichamelijke en geestelijke integriteit en op persoonlijke vrijheid. „Dit maakt het voor ons moeilijk om dit soort zaken voor de rechter te brengen.”

Onderzoek naar arbeidsuitbuiting is bovendien complex en tijdrovend. „Aanwijzingen van uitbuiting betekenen niet altijd dat er genoeg bewijs is voor een strafrechtelijke vervolging”, aldus de woordvoerder. Slachtoffers zijn vaak afhankelijk en kwetsbaar. „Ze durven niet altijd aangifte te doen of het is moeilijk om hun verklaringen met aanvullend bewijs te onderbouwen.”

De Nederlandse Arbeidsinspectie noemt de kritiek van Rijken en de Rekenkamer eenzijdig. „Zij kijken naar hoeveel zaken er voor de rechter belanden via het strafrecht”, zegt een woordvoerder van de inspectie. „Dan krijg je een scheef beeld.” Bij meldingen van arbeidsuitbuiting kijkt de inspectie of de werkgever via het strafrecht te vervolgen is. „Kan dat niet, dan zoeken we andere manieren om bedrijven aan te pakken.” Bijvoorbeeld via de Wet minimumloon of de Wet arbeid vreemdelingen. „Op die manier beboeten we werkgevers alsnog. Onze aanpak is veel breder dan alleen de zaken die het tot een rechtbank halen.”

3Gaat de nieuwe wet helpen?

Rijken: „Het misdrijf ‘ernstige benadeling’ wordt in de wet opgenomen om lichtere vormen van arbeidsuitbuiting makkelijker te kunnen vervolgen. Dat is een minder zwaar misdrijf dan mensenhandel. De lat om strafrechtelijk te vervolgen komt hiermee lager te liggen. Maar de definitie van ernstige benadeling is nog te vaag. Het gaat om een lichte vorm van uitbuiting: de ene persoon benadeelt de andere om er zelf voordeel uit te halen. Maar wat houdt dat precies in? Ik vind het jammer dat in de wetgeving niet naar een duidelijke definitie van uitbuiting is gezocht.”

Vakbond FNV: „Wij delen de zorgen over de definitie. Een sterk punt van de wet is wel dat bedrijven of mensen die indirect profiteren van arbeidsuitbuiting, straks ook aansprakelijk zijn.”

Het OM: „De wet biedt nieuwe mogelijkheden om ernstige misstanden in de arbeidssfeer aan te pakken. We kunnen alleen nog geen voorspelling doen over een eventuele toename van het aantal zaken.”

Lees ook

Mensenhandel moet makkelijker te vervolgen worden dankzij een nieuwe wet

Kies NRC als voorkeursbron