ICT-flop is zoveelste hoofdpijndossier voor UWV: waarom blijft het misgaan?

Door welk geldverslindend ICT-project zet UWV nu een streep?

Het UWV-bestuur maakte woensdag bekend te stoppen met de ontwikkeling van het − deels op kunstmatige intelligentie gebaseerde − systeem dat de matching van werkzoekenden en werkgevers moest verbeteren. Volgens het UWV is er ‘onvoldoende vertrouwen’ dat dit ‘binnen een aanvaardbare termijn en tegen verantwoorde kosten’ succesvol kan worden ingevoerd. De geraamde kosten van het ICT-project: 55 miljoen euro.

Het goede nieuws is dat het erger had gekund. De onhaalbaarheid van het project ‘Bemiddelingsservice’ kwam begin dit jaar aan het licht dankzij onderzoek van het onafhankelijke Adviescollege ICT-toetsing – dat het kabinet sinds 2024 adviseert over de risico’s van dure ICT-projecten. ‘Je kunt dus zeggen: de remmen die zijn ingebouwd hebben gewerkt’, zegt universitair hoofddocent Sjors Overman van de Universiteit Utrecht.

De oorzaak van het falen ligt volgens de leverancier van de software bij de verouderde datasystemen waarmee het UWV werkt. ‘We hebben een F-16 gebouwd waar het UWV vervolgens diesel in stopt’, stelde hij tegenover het FD. Dat gedateerde ICT het UWV parten speelt is al langer bekend: mede daardoor ontvingen tienduizenden arbeidsongeschikten jarenlang een verkeerde uitkering en belandden na een datalek de cv’s van 117 duizend UWV-klanten op straat.

Juist die oude systemen nopen het UWV tot modernisering, waarvan dit project onderdeel was, stelt een woordvoerder. ‘Maar grote IT-projecten kennen vaak onzekerheden en risico’s. Het belangrijkste is dat we daar kritisch naar kijken, ervan leren en verantwoordelijkheid nemen als een project niet oplevert wat ervan werd verwacht.’

Waarom is ICT zo’n ingewikkeld dossier voor UWV?

Het probleem met overheidsorganisaties als UWV is volgens hoogleraar informatica Marieke Huisman van de Universiteit Twente dat zij veel ICT-expertise niet zelf in huis hebben. ‘Mijn studenten kiezen vaak liever voor ASML of big tech, waar ze meer verdienen en het werk aantrekkelijker vinden. Het gevolg is dat overheidsorganisaties die ICT-kennis extern moeten inhuren; daarbij sluit wat zij willen niet altijd aan bij wat kan.’

En er is nog een probleem: de taken die uitvoeringsorganisaties krijgen, zijn steeds complexer geworden. ‘De IT-systemen zijn vaak twintig jaar geleden gebouwd (UWV’s systeem Sonar stamt uit 2005, red.), toen er nog geen idee was wat er allemaal gedigitaliseerd zou worden. Ambtenaren en ook politici ontberen vaak technische kennis, dus die komen met allerlei wensenlijstjes en denken: dat bouw je even op een achternamiddag. Maar het is vaak veel complexer dan dat.’

Hoe kan het dat de problemen zich bij het UWV blijven opstapelen?

Het vergt een haast naïef soort optimisme om niet cynisch te worden van de berichtgeving over het UWV. Tienduizenden arbeidsongeschikten kregen jarenlang een verkeerde uitkering, zo’n 29 duizend mensen staan op de steeds langere wachtlijst voor een medische beoordeling en de afdeling Handhaving heeft zich bij de fraudeopsporing mogelijk schuldig gemaakt aan racisme. Daar komt deze ICT-flop bij.

Natuurlijk, in elk bedrijf gaat weleens wat mis, nuanceert Overman. ‘Maar bij het UWV heeft een foutje direct grote gevolgen, want er is heel veel geld dat door het UWV stroomt en de meest kwetsbare mensen zijn voor hun bestaanszekerheid afhankelijk van de organisatie.’ Vorig jaar alleen al keerde het UWV 29 miljard euro uit aan bijna 1,3 miljoen werklozen, arbeidsongeschikten en jonggehandicapten.

Dat gaat meestal goed, maar als het verkeerd gaat schiet de politiek volgens Overman direct in een verkeerde reflex. ‘Dan wordt er geroepen om meer toezicht en controle, maar de Kamer vraagt zich niet af waar het probleem vandaan komt. Laat staan of de Kamer er zelf een aandeel in heeft gehad door het steeds maar weer veranderen van beleid en het verspijkeren van regelingen.’ Want dat is waar volgens Overman de kern van het probleem ligt: de regelgeving is te ingewikkeld geworden.

Soms begrijpen beleidsmakers die regels zelf niet eens. Tekenend was dit voorjaar het kabinetsplan om het maximale uitkeringstarief voor werklozen en arbeidsongeschikten te verlagen. De minister had zelf niet in de gaten dat die bezuiniging ook ten koste zou gaan van de uitkering voor zwangeren − wier uitkering met datzelfde tarief rekent.

Hoe kunnen de problemen worden opgelost?

Daarover zijn de bestuurder van het UWV, een speciaal ingestelde commissie (Octas) en hoofddocent Overman het al jaren eens: simpeler regelgeving. ‘Nu worden er steeds regelingen bedacht op basis van een gewenste uitkomst, niet op basis van de beschikbare mogelijkheden.’

Hoopgevend is dat vakbonden, werkgevers en het kabinet op dit moment overleggen over een sociaal plan. Hierin willen zij onder meer afspraken maken over een beter uitvoerbare regeling voor arbeidsongeschikten. Wat hoogleraar informatica Huisman betreft zou het goed zijn als bij al die plannen ook wordt gekeken naar de technische haalbaarheid. ‘We hebben meer informatici nodig, juist ook bij de overheid.’