Russische pest lijkt steeds meer op ‘gewoon’ sterfgeval

Zo was het enige bevestigde slachtoffer van de ziekte, de 28-jarige labmedewerker Darya Shipilova, naar alle waarschijnlijkheid ingeënt tegen de pest. Onafhankelijke deskundigen achten een labongeluk bovendien onwaarschijnlijk, omdat de geschetste gang van zaken – een flesje valt kapot – haaks staat op de manier waarop mensen besmet raken, via inademing.

Blijft over: de mogelijkheid dat Shipilova overleed aan ‘gewone’ longontsteking, al dan niet omdat ze een onderliggende aandoening had. ‘Dat is voor zo’n jong iemand gelukkig extreem zeldzaam. Maar het komt voor’, zegt arts-microbioloog Jean-Luc Murk van het Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis in Tilburg. Zo wijst Murk erop dat er in Rusland veel hiv voorkomt, een sluimerende infectie die zonder behandeling kan uitmonden in dodelijke longontsteking.

Biologisch implausibel

Tegen de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft Rusland verklaard de patiënt te hebben getest op allerlei bekende ziektekiemen, zonder duidelijke boosdoener te vinden. Dat klinkt geheimzinniger dan het is, legt viroloog Marion Koopmans van het Erasmus MC uit. ‘Feit is dat een groot deel van de pneumonieën geen diagnose krijgt’, merkt ze op. ‘In veruit de meeste gevallen is de pneumonie een complicatie na de eerste infectie. Tegen de tijd dat iemand getest wordt, is de oorzaak van die infectie al niet meer aan te tonen.’

Een van de hardnekkige geruchten is dat Shipilova zou zijn getroffen door een genetisch opgevoerde superpest, als biowapen – een scenario, gevoed door het net verschenen boek Biological War, a Scenario, van journalist Annie Jacobsen. Maar expert Murk wijst erop dat zoiets biologisch onaannemelijk is: ‘We hebben de beschikking over een enorm arsenaal antibiotica tegen de pestbacterie Yersinia pestis. Het is technisch gezien moeilijk om een variant te creëren die echt onbehandelbaar is.’

Wat de pestbacil resistent maakt tegen antibiotica, maakt hem vaak namelijk ook zwakker, legt Murk uit. ‘Je kunt bijvoorbeeld genen bij hem inbouwen voor een enzym dat bepaalde antibiotica afbreekt. Maar het kost de bacterie energie om dat enzym te maken.’ Zo zal men de pestbacterie moeten volstoppen met een hele batterij trucs, tegen andere antibiotica. ‘Dit pestverhaal is misschien niet zo heel waarschijnlijk’, denkt ook Murk.

Berensyfilis

Het balletje kwam vorige week aan het rollen, nadat via omfloerste mededelingen van lagere autoriteiten naar buiten was gekomen dat er iets spookte in het stadje Shelekhov, zo’n 20 kilometer buiten Irkoetsk. Een medewerker van een antipest-laboratorium was overleden, en zo’n tweehonderd mensen waren vervolgens in quarantaine geplaatst. Een uitbraak van de pest na een ongeluk in het lab, volgens een plaatselijke journalist.

Maar Franse journalisten in het gebied troffen vooral indianenverhalen – er zou een uitbraak zijn van berensyfilis, met zeker al tien doden – en Shipilova’s moeder verklaarde vanuit quarantaine dat er geen labongeluk was geweest en dat haar dochter bovendien was ingeënt tegen de pest. Shipilova zou longontsteking hebben gekregen, snel zijn verslechterd, op 29 september zijn opgenomen, en in de nacht van 1 op 2 oktober zijn overleden.

Het plaatselijke nieuwsplatform Volk van Baikal, zo zelfstandig dat de Russische overheid het tot ‘buitenlandse agent’ bestempelde, sprak anoniem met diverse familieleden, collega’s en oud-studiegenoten van Shipilova. Die bevestigen dat ze was ingeënt, en wijzen erop dat het lab bovendien een eigen isolatieruimte heeft, waar ze bij eventuele ongelukken direct zou zijn ondergebracht.

Diep bezorgd

Niettemin is er nog steeds nervositeit over de zaak. Hoewel het normale leven inmiddels weer is hervat – de quarantaine werd na drie dagen alweer opgeheven – hebben veel burgers antibiotica ingeslagen, volgens Volk van Baikal. In maanpak gestoken medewerkers van de staatsdienst Rospotrebnadzor desinfecteerden Shipilova’s appartement niet één, maar drie keer.

In Hulunbuir, een Chinese stad vlak bij de grens met Rusland, ging woensdag het bericht uit om extra op te letten, na een mogelijk geval van pest. De ziekte komt van nature voor bij knaagdieren en besmet nog steeds zo’n duizend mensen per jaar. Nu ging de tamelijk routinematige mededeling uit China prompt de wereld over.

Westerse experts spreken er intussen schande van dat de WHO via de media over de zaak hoorde. ‘Dat geeft wel aan dat Rusland niet zoals afgesproken (in het WHO-handvest, red.) transparant verslag doet over ziekte-uitbraken’, klaagt de Amerikaanse viroloog Angela Rasmussen in een uitvoerige bespreking op basis van plaatselijke bronnen – haar echtgenoot is Russisch. ‘We zouden diep bezorgd moeten zijn dat onze mechanismes om biologische risico’s op tijd te signaleren, niet werken.’