Gaat de rijkste provincie van Canada zich afscheiden? Populaire premier Carney zit hoe dan ook met kritische separatisten in zijn maag

De Canadese premier Mark Carney hing zelf maar even de slingers op. In zijn jaarlijkse toespraak voor Thanksgiving, de dankzeggingsdag-met-kalkoen die in Canada vanwege de vroegere oogst een maand eerder valt dan in de Verenigde Staten, suggereerde hij begin deze week dat dit een goede gelegenheid was om Canada dankbaar te zijn. ‘Voor de rechten en vrijheden die we hier genieten, voor het onderwijs, de gezondheidszorg en voor de veiligheid.’

Carney deed dat vanuit een klaslokaal van zijn oude middelbare school in Edmonton, in Alberta. De premier sprak, zo bleek toen hij zijn verhaal vervolgde, specifiek tegen de inwoners van die West-Canadese provincie. ‘De mensen in Alberta staan voor een belangrijke keuze.’ Maandag spreekt de bevolking zich in een referendum uit over de vraag of hun provincie deel moet blijven uitmaken van Canada, ja of nee. Kiest de meerderheid voor nee, dan volgt in 2027 een bindend afscheidingsreferendum.

Als een premier in oorlogstijd

Van buiten bezien is de situatie een beetje schizofreen. Canada surft sinds Trumps handelsoorlog en annexatiedreiging op een golf van nationale eenheid en trots. Carney gaat met de ferme tred van een premier in oorlogstijd voorop in de zoektocht naar meer economische, politieke en culturele onafhankelijkheid van de Verenigde Staten.

Internationaal geldt Carney, sinds zijn inmiddels beroemd geworden speech tijdens het World Economic Forum in Davos, als de informele leider van het vrije, democratische Westen. Of van wat daarvan over is, nu de Amerikanen zich binnen die coalitie ontpoppen als the enemy from within. Carney riep de middelgrote machten van deze wereld op tot assertieve samenwerking tegen de vijandige grootmachten. Ter bescherming van democratie en rechtsstaat, maar ook ter verdediging van de vrije markt.

De Canadees geeft zelf het goede voorbeeld: hij sloot handelsdeals met Beijing en Delhi, en een inhoudelijk nog wat vaag, maar symbolisch belangrijk pact met de EU. En door weg te lopen uit de onderhandelingen met Trump over het bilaterale handelsverdrag met de VS, omdat er voor Canada te weinig in zat. De Canadese bevolking draagt Carney op handen. Na krap anderhalf jaar regeren scoort hij een goedkeuringspercentage van zo’n 65 procent. Daar kunnen Europese regeringsleiders – én Donald Trump – dezer dagen slechts van dromen.

Afvallige provincies

En tegelijkertijd heeft deze politieke wereldster het dus te stellen met een afvallige provincie. Of eigenlijk twee. In de Franstalige provincie Quebec, die zich in 1995 bijna van Canada had losgemaakt, won de separatistische Parti Québécois half september voor het eerst in vijftien jaar verkiezingen.

Hoe gevaarlijk zijn die afscheidingsbewegingen voor Carney? Niet zo, op het eerste gezicht. Want de separatisten in Quebec willen pas weer over onafhankelijkheid nadenken als Trump weg is, zeggen ze. En peilingen schatten het aandeel Albertanen dat maandag voor afscheiding zal stemmen rond de 25, hoogstens 30 procent.

De situatie is echter gecompliceerder, omdat de separatisten fungeren als een contrastvloeistof: zij maken de onderhuidse onvrede in de Canadese samenleving zichtbaar die momenteel door een deken van nationale anti-Trump-eenheid wordt bedekt.

Coronacrisis

De afscheidingsbeweging in Alberta kwam tot wasdom tijdens de coronapandemie. Eigenlijk is het meer een lappendeken van verschillende initiatieven, geleid door schimmige figuren zonder al te veel politieke ervaring. De prominentste zijn Mitch Sylvestre, een eigenaar van een outdoorwarenhuis met xenofobe ideeën, en Dennis Modry, een gepensioneerd chirurg die zich gedurende de coronacrisis sceptisch uitliet over vaccinaties.

De afscheidingsbeweging is niet officieel politiek vertegenwoordigd, maar heeft veel aanhangers in de achterban van de United Conservative Party, die in Alberta regeert. Premier Danielle Smith verklaart in elke microfoon dat ze tegen afscheiding is. Maar zij was wel degene die de separatisten tijdens haar verkiezingscampagne in 2023 een referendum beloofde, in ruil voor hun steun.

De voornaamste campagnetroef van de separatisten is geld, om preciezer te zijn de belofte dat iedereen in een onafhankelijk Alberta in een klap van zijn financiële zorgen verlost zal zijn. Alberta is de rijkste Canadese provincie, dankzij de gulle olie- en gasvoorraden in de grond, die grotendeels aan de VS worden verkocht. Door die rijkdom dragen Albertanen verhoudingsgewijs de meeste belasting af aan de federale overheid.

In tijden van snel stijgende kosten van dagelijks levensonderhoud, door de inflatie die voortvloeit uit het handelsconflict met de VS, nemen steeds meer mensen daar aanstoot aan. Toen de Volkskrant eerder dit jaar in Alberta was, klaagden vooral oudere separatisten dat hun volwassen kinderen weer ‘gewoon’ een huis zouden moeten kunnen betalen, net zoals zij dat vroeger hadden gekund.

Amerikaanse bemoeienis

De bevolking van de provincie is van oudsher conservatiever, religieuzer en ‘witter’ dan het Canadese gemiddelde. Daarom zijn Albertanen het meest op de VS gericht. In de cowboys in Montana, aan de andere kant van de grens, herkennen ze hun gelijken. Jonge separatisten spreken de taal van de cultuuroorlog en zien een zelfstandig Alberta vooral als een vesting tegen ‘woke’ en niet-westerse migranten. Sommigen zien zelfs wel wat in inlijving door de VS als 51ste staat.

Overigens blijft de Amerikaanse inmenging niet beperkt tot het doorsijpelen van ideeën. Vorige week schreef Elon Musk nog dat Quebec, Alberta en het naastgelegen Saskatchewan, waar hij familie heeft wonen, zich moeten losrukken van Canada. Eerder sprak Trumps handelsminister Scott Bessent zich al verlekkerd uit over de grondstoffenrijkdom in Alberta.

Uit recent onderzoek van de Canadese krant The Globe and Mail blijkt bovendien dat verschillende afvaardigingen uit Alberta zijn ontvangen op het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Daar boden officieuze ‘handelsdelegaties’ de Amerikanen toegang tot Canadees drinkwater en een deel van de olieroyalty’s aan, vermoedelijk in ruil voor de belofte dat de Amerikanen Alberta te zijner tijd zouden erkennen als zelfstandig land.

Stemmingmakerij tegen migratie

Carney weet dat de Amerikaanse pogingen om Canada te ontwrichten niet zullen stoppen als de separatisten in Alberta hun referendum verliezen. Hetzelfde geldt voor de onvrede over de prijs van het dagelijks leven en de stemmingmakerij tegen migratie.

Op het gebied van migratie heeft Carney de regels sowieso al flink aangescherpt, nadat zijn voorganger Justin Trudeau tussen 2022 en 2024 twee miljoen tijdelijke arbeidsmigranten had binnengehaald (Canada heeft 40 miljoen inwoners) om de economie uit het slop van de pandemie te trekken. Dat leidde tot capaciteitsproblemen op de huizenmarkt, in de zorg en in het onderwijs.

Om de afhankelijkheid van de VS te verkleinen, zet Carney in op een nieuwe ‘nationale’ infrastructuur. Hoewel de miljardeninvesteringen de welvaart op de lange termijn moet stuwen, zal het nog jaren duren voordat de bevolking de vruchten van deze maatregelen plukt.

Danielle Smith, de premier van Alberta, weet dat het referendum over afscheiding weinig kans maakt. Daarom is de afscheidingskwestie slechts één van de tien voorstellen waarover de bevolking zich maandag uitspreekt. De andere negen zijn minder explosief, maar weerspiegelen hetzelfde ressentiment. Ze gaan over het weigeren van toegang tot zorg en onderwijs aan immigranten met een tijdelijke verblijfsstatus en meer bevoegdheden voor de provinciale overheid – wat in strijd is met de Canadese grondwet.

De kans dat een meerderheid van de Albertanen instemt met deze voorstellen is aanzienlijk. In dat geval heeft Smith een stevig mandaat om de federale regering in de hoofdstad Ottawa het vuur aan de schenen te leggen.

Hier kan Alberta leren van Quebec. Die provincie dwingt al tientallen jaren extra miljarden en privileges af bij de landelijke overheid door te traineren en te dreigen met afsplitsing. Ook zonder direct afsplitsingsgevaar is deze opstelling van de separatisten een probleem voor Carney. Het is wat dat betreft niet toevallig dat de premier zijn Thanksgiving-toespraak eindigde met de woorden: ‘Alleen samen staan we sterk.’