Arbeidsuitbuiting neemt toe, aanpak blijft lastig: 'Strafketen moet lat verlagen'

In 2024 waren er 356 meldingen van slachtoffers van arbeidsuitbuiting. Afgelopen jaar is dat met 13 procent gestegen naar 401 meldingen, blijkt uit de jaarcijfers Mensenhandel 2025 van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen kinderen.

De uitbuiting is in een paar sectoren extra nijpend. Zo zijn de meldingen in de horeca verdubbeld en die in de land- en tuinbouwsector bijna verdrievoudigd. De stijging komt deels doordat er meer wordt gemeld en niet doordat arbeidsuitbuiting vaker voorkomt. Werknemers weten de instanties beter te vinden.

De rapporteur maakt zich zorgen om de strafrechtelijke aanpak van arbeidsuitbuiting. Ondanks een groeiend aantal signalen en opsporingsonderzoeken worden nog altijd weinig verdachten vervolgd en berecht.

Rijken vindt dat de zogenoemde 'strafketen' systemisch anders moet worden ingericht. Bij de rechter, het Openbaar Ministerie (OM) en de Arbeidspinsectie ligt de lat vaak hoog om iets aan te merken als arbeidsuitbuiting in de vorm van mensenhandel. "De lusten zijn voor de werkgevers en de lasten voor de werknemers en de maatschappij."

De strafketen begint bij de Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA). Die kan bij signalen een onderzoek starten. Als de NLA genoeg ziet misgaan, geeft zij het dossier door aan het OM. Dat bestudeert of de werkgever voor de rechter moet verschijnen.

Maar weinig zaken doorlopen de hele keten. In 2025 ontving de NLA 308 signalen van mensenhandel. Na beoordeling werden hiervan 128 als melding geregistreerd. De inspectie startte 57 opsporingsonderzoeken. Tien zaken werden overgedragen aan het OM. Negen verdachten van arbeidsuitbuiting stonden uiteindelijk terecht.

De rechtbank, het OM en de NLA erkennen arbeidsuitbuiting alleen in zorgwekkende gevallen, zegt Rijken. Het gaat bijvoorbeeld om ernstige dwang of het niet uitbetalen van loon. Maar bij iets mildere uitbuiting wordt deze kwalificatie niet gegeven. Rijken vindt dat vreemd, omdat de Hoge Raad in 2024 heeft geoordeeld dat arbeidsuitbuiting niet alleen om excessen hoeft te gaan.

Het strenge beleid werkt door in de hele strafketen, legt Rijken uit. Als rechters de lat hoog leggen, gaat het OM dat ook doen. De officier van justitie is immers minder geneigd een zaak te starten als de kans groot is dat die op niets uitloopt. Dezelfde redenering geldt voor de NLA.

Rijken vond het bijvoorbeeld opmerkelijk dat de Amsterdamse sportschool Saints & Stars niet werd vervolgd voor mensenhandel, maar voor mensensmokkel. De sportschool liet buitenlandse schoonmakers onder slechte omstandigheden werken. "Het ging om ongedocumenteerden die onder erbarmelijke omstandigheden werkten en niet altijd betaald kregen."

Een typisch Nederlands aspect dat de aanpak lastig maakt is de overflexibilisering van de arbeidsmarkt. Rijken: "We hebben meer dan twintigduizend bemiddelings- en detacheringsbureaus. Zoveel zijn er niet nodig." Europees gezien is Nederland koploper in flexwerken, met 34 procent van de werkzame beroepsbevolking. Als je uitzendkrachten meetelt, is dat zelfs 44 procent.

Rijken wijst op de dubieuze rol die uitzendbureaus al jaren hebben. "Het gaat vaak over handjes en niet over mensen. De werknemers zijn afhankelijk van vervoer en huisvesting van het uitzendbureau. Daar wordt op grote schaal misbruik van gemaakt."

Deze uitzendbureaus moeten volgens Rijken beter worden aangepakt. Vorig jaar is daarvoor een belangrijke stap gezet met de Wet toelating terbeschikkingstelling van arbeidskrachten. Die stelt eisen aan uitzendbureaus, terwijl die er eerder niet waren. Maar daar moeten werknemers nog wel even op wachten, zegt Rijken. De wet gaat in 2027 in. Vanaf 2028 gaat de Arbeidsinspectie hierop handhaven.