Honderd magische maanprenten van Yoshitoshi: een inspiratiebron voor Vincent van Gogh

De laatste meester van de traditionele Japanse prentkunst wordt hij wel genoemd: Tsukioka Yoshitoshi. En als hij vlak voor zijn dood, op 53-jarige leeftijd, in 1892 met een zenuwinzinking is opgenomen in een psychiatrische inrichting in Tokio, heeft hij net zijn grote serie kleurige houtsneeprenten voltooid. Ze worden gezien als zijn meesterwerk: Honderd aspecten van de maan is de titel. Hij werkte er zo’n zeven jaar aan.

Al die honderd prenten met fascinerende en dromerige scènes uit oude Japanse volksverhalen, mythes, liefdesverhalen en strijdtonelen waarin de maan op een of andere manier een rol speelt, zijn nu allemaal in Nederland te zien in het Van Gogh Museum, op een kleine expositie Yoshitoshi: Meester van de maan.

Van Goghs prikprenten

Vincent van Gogh raakte toen hij in 1886 in Parijs kwam wonen in de ban van Japanse prenten: hij kocht er zeshonderd, om ze te bestuderen (en te verhandelen, maar dat lukte niet echt). Toen hij naar Arles ging om te schilderen, bekeek hij Zuid-Frankrijk alsof het Japan was, en werd hij sterk geïnspireerd door de kleuren en lijnvoering van die Japanse prenten. Op de expositie hangen een paar van de Japanse prenten van Yoshitoshi uit Van Goghs bezit, met punaisegaatjes er nog in. Een paar mooie vrouwenportretten en een fascinerend bloederig tweeluik van gewonde, met pijlen doorboorde Japanse krijgers.

Dat het Van Gogh Museum nu deze honderd maanprenten van Yoshitoshi kan laten zien, komt doordat het museum ze onlangs kreeg uit de nalatenschap van Japanse-prentenverzamelaar Elise Wessels.

Maanverlichte romantiek

De maan, symbool van (boeddhistische) verlichting en verandering, melancholie en harmonie, is de rode draad in de meest uiteenlopende, mooi gekleurde prenten. Zo is er een prachtige prent waarin we een brand in Edo (Tokio) in de zwarte nacht zien, met beeldvullende laaiende vlammen. De kleurig uitgedoste brandwacht op de voorgrond kijkt naar de maan die achter de rook is verscholen. Dat is bijna een reportagebeeld.

Er zijn ook meer mythische beelden. Zo zien we op twee prenten het witte Jade Konijn, dat in de Japanse en Chinese mythes de maan bewoont en daar levenselixers bereidt, in gevecht met Koning Aap, die de perzik van onsterfelijkheid uit de hemel stal. Een prent toont hen vechtend van nabij, voor een beeldvullende volle maan. En op een andere prent strijden ze om de magische perzik terwijl de mythische reuzenkleuter met bolle toet, Kintoki, scheidsrechtert.

We zien ook een dode geliefde als geest in het maanlicht zweven, of een krijgsheer die een Hokusai-achtige golf lijkt te bezweren tijdens een stormnacht op zee. Een jonge vrouw die op een winternacht met een prachtige, wapperende kimono in het koude water springt, omdat ze hoopt met haar zelfmoordoffer haar vader uit de cel te redden. (Tevergeefs).

Soms zien we de maan niet op de prenten – maar bijvoorbeeld wat schijnsel in het water, terwijl een Japanse hofdame huilend met haar luit in een bootje zit.

Van links naar rechts: Maan en rook (1886), Maan boven de berg Inaba (1885), Maan boven de Musashi-vlakte (1891-1892).

Beeld Van Gogh Museum, Amsterdam (Staat der Nederlanden, erfgenamen Elise Wessels, met toepassing van de kwijtscheldingsregeling Successiewet)

Uitgelichte prenten

Het is een feest al deze elegante maanprenten vol drama en romantiek van Yoshitoshi te bekijken. Hij verwerkte moderne (synthetische) kleuren in zijn houtdrukken en tekende, anders dan zijn voorgangers, tamelijk realistische menselijke figuren.

Omdat het heel aansprekende, verhalende prenten zijn die Yoshitoshi maakte, zou je vaak wat meer achtergrond bij de afbeeldingen willen krijgen. Het museum heeft slechts een paar van de prenten toegelicht op aparte infoborden. De honderd prenten hangen verder bij elkaar zonder aparte bijschriften. Een catalogus is er ook niet. Dat is jammer. Want de negentiende-eeuwse Japanners, die bij de drukker stonden te wachten als er weer een nieuwe maanprent uitkwam, kenden waarschijnlijk de verhalen die Yoshitoshi verbeeldde. De meeste kijkers in het Van Gogh Museum waarschijnlijk niet.

Correctie (15 oktober 2026 om 12.43 uur): In een eerdere versie van dit artikel stond dat de maanprinten voor het eerst in Nederland te zien zijn, ze zijn voor het eerst te zien in het Van Gogh Museum. Dat is hierboven aangepast. Kies NRC als voorkeursbron