We zullen moeten wennen aan wolven, zegt deze Italiaanse expert, ‘maar je moet ze niet bij je thuis uitnodigen’

Hoe moet Nederland met de wolf omgaan? De overheid wil het beleid graag wetenschappelijk onderbouwen. Een jaar geleden publiceerden onderzoekers van Wageningen Universiteit & Research al een rapport, op verzoek van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Maar staatssecretaris Jean Rummenie (BBB) zei kort na het verschijnen dat hij dit „niet bruikbaar” vond, omdat het „enkel door een ecologische bril naar één puzzelstukje van een voor mij veel grotere puzzel [heeft] gekeken”.

Het ministerie heeft daarom de Italiaanse wolvenexpert Marco Apollonio (67) gevraagd een ‘second opinion’ te schrijven. Rummenies opvolger Silvio Erkens (VVD) verwacht het rapport van de Italiaanse deskundige „deze herfst”.

Wat Marco Apollonio precies naast de Wageningse analyse gaat zetten, blijft tot op dat moment vertrouwelijk. De Italiaanse wildecoloog wil er niet op vooruit lopen, maar is wel bereid om te vertellen over zijn wetenschappelijke onderzoek naar wolven in Italië. Hij inventariseerde de groei van de populatie, onderzocht welke maatregelen het beste werken om vee te beschermen en keek ook met een bijna antropologische bril naar hoe Italiaanse burgers reageerden op de komst van de wolf. Hij is als hoogleraar zoölogie en wildbeheer verbonden aan de Universiteit van Sassari heeft al bijna 200 wetenschappelijke artikelen op zijn naam staan. Als wetenschapper kent hij de wolf en zijn gedrag door en door. Maar ook rond zijn huis op het platteland in Toscane heeft hij er ervaring mee.

„Mensen moeten hun leven iets aanpassen op de wolf, ik ook”, zegt Apollonio via een videoverbinding vanuit zijn studeerkamer. „Om een voorbeeld te geven: ik heb de gemeente gezegd dat ze bij mij geen bio-afval hoeven op te halen, dat breng ik zelf wel weg naar het inzamelingspunt. Het punt is namelijk: ik wil geen wolven in de tuin. Ze zitten in de buurt. Ik heb zelf gezien dat een wolf een ree pakte op honderd meter afstand van mijn huis in de wijngaard hier tegenover. Dat is prima en dat hoort zo, maar je moet ze niet bij je thuis uitnodigen.”

Mensen kunnen wennen aan de wolf, net als aan andere nieuwe dingen, zegt Apollonio, we moeten leren samenleven: „De juiste reactie zou gewoon moeten zijn: oké, we hebben één soort meer, weet dan wat je moet doen en wat je moet vermijden. Dat is echt niet zo moeilijk in de huidige situatie. Wolven zijn niet agressief in Italië, ze hoeven je niet op te eten want ze hebben veel wild en veel afval om van te leven. Ze hoeven niets met ons te maken te hebben. Maar vermijd het om domme dingen te doen: in een wolvenland laat je kleine kinderen niet onder een boom achter als je zelf even gaat wandelen. Dat is niet slim. Een wolf ziet het verschil niet tussen een big of ree en een kind van tien of twintig kilo. Wij mensen denken wel dat we zo belangrijk en fantastisch zijn, maar voor de wolf zijn we zoogdieren als ieder ander.”

Echte ‘probleemwolven’, „dat zijn er maar weinig”, moeten wel onmiddellijk worden aangepakt, stelt Apollonio. Die moeten zodra het geval zich voordoet verwijderd worden – door verjaging, wegvangen of afschieten. „Het zijn wolven die te zelfverzekerd zijn geworden en daardoor dicht in de buurt van mensen komen. Vaak hebben mensen dat zelf veroorzaakt omdat ze dom genoeg zijn om voedsel aan de wolf te geven. Dan associeert de wolf mensen met voedsel en komen ze steeds dichter in de buurt.” En dan kan het gevaarlijk worden.

Dat was bijvoorbeeld het geval met la lupa del Piave, een wolvin van anderhalf jaar oud die bij het dorp Cimadolmo ten noorden van Venetië telkens de nabijheid van mensen opzocht. Ze had de gewoonte ontwikkeld om regelmatig naar een barbecueplaats langs de rivier te gaan, waar dorpelingen dineerden en feestjes vierden. De wolf kwam elke keer terug om de resten van het feest van mensen op te eten, waarschijnlijk is ze soms ook gevoerd. En zo raakte deze wolf erg gewend aan mensen, waardoor ze ook een gevaar werd. Twee jaar geleden hielp de groep van Apollonio met het vangen van deze ‘probleemwolf’.

Het vangen was kinderlijk eenvoudig, zo gewend was het dier aan mensen, vertelt hij. „We hoefden alleen maar wat eten naar haar te gooien en daarna konden we haar eenvoudig treffen met verdovingspijltjes.” Het dier werd onderzocht en vervolgens afgevoerd naar een opvang. Een verre van ideale oplossing vindt Apollonio, die er toch zelf aan meewerkte. „Voor een groot roofdier dat van nature over honderden vierkante kilometers rondzwerft, is het humaner om het meteen te doden dan haar jaren te laten lijden in een klein verblijf. Dierenrechtenactivisten hebben voorkomen dat deze wolf werd afgeschoten. Maar ik vind dat een groot probleem. Deze mensen werken het doden van álle dieren sterk tegen, zelfs als er goede redenen zijn om dat wel te doen.”

Een wolf die zich laat zien in een stad of dorp is trouwens nog niet meteen een probleemwolf, legt Apollonio uit. „Het is onvermijdelijk dat jonge dieren op zoek naar een nieuw territorium af en toe de bewoonde wereld kruisen. Dat kan haast niet anders, we hebben in heel Italië meer dan 8.000 gemeentes. Een wolf moet daarom af en toe dicht bij een stad of dorp komen of er dwars doorheen passeren. Dat zal in Nederland niet anders zijn. Maar dat is geen probleem.”

„Het wordt anders als je een wolf hebt die elke nacht naar je dorp komt om op katten of honden te jagen, of om naar afval te zoeken. Dat is een probleem wat ik voorstel zo snel mogelijk te verwijderen.”

De permanente aanwezigheid van wolven in steden en dorpen moet de overheid niet tolereren, vindt Apollonio. „Omdat ze een probleem zijn. Ze zijn een gevaar voor katten, voor honden en voor mensen. We hebben in Italië meer dan twintig roofzuchtige wolvenaanvallen op mensen gehad in de afgelopen zes of zeven jaar. Gelukkig is er niemand bij gedood. Maar in sommige gevallen kon erger maar net worden voorkomen, omdat volwassenen ingrepen en de wolf verjoegen. Toch, en dit zeg ik ook elke keer in de lessen tegen mijn studenten: het risico om in Italië doodgereden te worden door een tractor op een landweggetje is vele malen groter dan de kans op een dodelijke aanval van alle wolven overal in dit land. We moeten van een mug geen olifant maken.”

Apollonio ziet in de wolf ook geen grote bedreiging voor de veehouderij. Ook hier moet de mens zich aanpassen aan de nieuwkomer, maar dat is te doen, zegt wildecoloog. „Het eerste uitgangspunt van veehouders in Italië moet zijn dat er altijd en overal een wolf aanwezig kán zijn. Het is nu niet meer mogelijk vee te houden zonder dat je preventiemaatregelen treft. Desondanks is het nog steeds heel gebruikelijk om verhalen te horen als: mijn grootvader deed het zo en mijn vader ook, dus ik wil hetzelfde doen. Maar het is niet meer dezelfde wereld, dus dat heeft geen zin. We hebben een groot roofdier dat is teruggekeerd én we hebben nu elektriciteit, computers, et cetera die we kunnen inzetten om de wolf te weren. Preventie kan het verschil maken, niet dat je dan géén predatie hebt, maar wel dat je daarmee tien keer minder predatie kunt hebben. Ik geloof dat je predatie duurzaam kunt maken voor een bedrijf of een boerderij.”

Het probleem van veeschade door wolven verschilt sterk per gebied, vertelt Apollonio. „Als we al onze onderzoeksgegevens van heel Italië samenvoegen bestaat het dieet van de wolf voor 90 procent uit wilde hoefdieren. Maar er zijn plekken waar wolven een aanzienlijke impact hebben op de veehouderij. Dat is bijvoorbeeld zo in het hoogland ten noorden van de stad Verona, Lessinia. In de zomer bestaat het wolvendieet daar voor de helft uit rundvee, voornamelijk kalveren die niet goed bewaakt zijn en moeilijk te beschermen zijn. Daarentegen zijn er ook plekken waar de wolf zich voorbeeldig gedraagt. Bijvoorbeeld in Parco di San Rossore, een landgoed vlak bij Pisa, waar wij ook onderzoek doen. Daar vestigde zich in 2016 een roedel wolven. In die tien jaar dat ze er zijn hebben we geen enkele predatie op vee gehad, terwijl er in het gebied vrijlopende paarden en koeien zijn. Maar er zijn daar ook zoveel damherten, dat de wolf geen interesse heeft in vee.”

In andere gebieden bewijst moderne elektronische beveiliging zijn effectiviteit. Apollonio uit zijn ervaring op een ander landgoed waar hij onderzoek doet, het park van de president van de republiek, nabij Rome. Er is daar een verblijf waar zowel paarden als koeien van hun jongen kunnen bevallen. Dat is deels omheind met een elektrisch hek, maar aan de andere kant gebruikten we een nabijheidssensor die aan de gps-halsband van de roedelleider was vastgemaakt. Wanneer de roedel naderde werden akoestische signalen en stroboscopische lampen actief, waardoor de wolven op de vlucht sloegen. Zo’n virtueel hek blijkt heel effectief: we hebben er al vijf jaar geen predatie meer gehad, terwijl ze daar in het verleden wel last van hadden.”

En als laatste optie, voordat we het dier zouden verwijderen, hebben we rubber kogels gebruikt om de wolf af te schrikken. En dit werkte. Dat was in een gebied in de Alpen waar een mannelijke wolf bijna elke nacht zijn roedel naar een schaapskudde bracht. Een elektrische omheining, vier waakhonden en herders hielden de wolven daar wel op afstand. Maar ze kwamen toch zo dichtbij dat alleen al hun aanwezigheid de schapen binnen de omheining doodsbang maakte waardoor ze wild gingen rondrennen. In de chaos werden lammeren vertrapt en sommige schapen sprongen in blinde paniek over de afrastering waardoor ze alsnog het avondeten werden van de wolven.

Het plan van Apollonio was om de wolf een lesje te leren. Op een nacht wisten ze de wolf met twee rubberen kogels te raken op het moment dat hij weer in de buurt van de schapen kwam. „Belangrijk is dat de wolf zo de associatie legt tussen ongewenst gedrag en een pijnlijke ervaring. Je moet die rubberen kogels dus afschieten terwijl hij probeert een schaap te doden. Dan is de boodschap duidelijk. Ze bleven daarna weg, ook bij andere boerderijen, en gingen weer op wild jagen.”

De wolf is een zoogdier dat we moeten beoordelen op zijn ecologische rol, en niet automatisch moeten weren omdat bijvoorbeeld veel mensen klagen over de aanwezigheid van wolven. „Je moet kijken wat er gebeurt: bijvoorbeeld wijnboeren zijn blij met wolven omdat ze het aantal herten in hun wijngaarden aanzienlijk hebben verminderd waardoor ze veel minder schade lijden dan vroeger. Hier in Toscane, met soms zeer kostbare wijnen, is dat een groot voordeel. En daar profiteren ook jullie Noord-Europeanen van mee, als je kijkt naar hoeveel geld je moet neertellen voor de wijn.”

Ook voor de natuurlijke ontwikkeling van het bos is de terugkeer van de wolf „echt indrukwekkend”, zegt Apollonio. „Op plekken waar voorheen niets groeide, komen nu zaailingen op. Simpelweg omdat de aanwezigheid van de wolf de zoogdiergemeenschap op een natuurlijkere manier reorganiseert. De wolf heeft een belangrijke ecologische rol. Hij levert ecosysteemdiensten, zoals wij dat als wetenschappers noemen.”

Apollonio denkt dat het aantal wolven dat tegenwoordig in Italië rondloopt flink wordt onderschat. De officiële telling kwam zes jaar geleden uit op minstens 3.300 wolven in Italië, en sindsdien zijn het er nog meer geworden. „We moeten rekening houden met een jaarlijkse toename van 20 procent”, zegt Apollonio, die zich baseert op een schatting die komt van de grootste wolvenexpert ter wereld, David Mech. „En 20 procent, geloof me, is echt een heel voorzichtig groeicijfer. Als je dat meeneemt dat wolven tot tien jongen per jaar kunnen voortbrengen, dan kan dat makkelijk nog hoger uitvallen. Hoe dan ook, we zullen inmiddels zeker vele duizenden wolven in ons land hebben. Uit eigen ervaring kan ik vertellen dat we bij een regionale telling in Toscane tien jaar geleden al uitkwamen op 110 roedels. Dat waren dus al iets van vijfhonderd wolven, in slechts één regio van Italië!” Ter vergelijking: in heel Nederland waren er volgens de laatste jaarrapportage van BIJ12 in 2025 veertien wolvenroedels, en konden op basis van dna-analyses 131 verschillende wolven worden geïdentificeerd.

Wolven zijn inmiddels terug in het grootste deel van het Italiaanse vasteland. Het zijn er zoveel verspreid over zo’n uitgebreid gebied dat er niet zo nauwkeurig geteld kan worden als in Nederland. Van iedere wolf een dna-profiel maken is iets waar ze in Italië niet aan beginnen. Daardoor blijven de schattingen van de Italiaanse populatie aan de voorzichtige kant. „Begrijpelijk”, vindt Apollonio. „Het tellen van wolven is nu eenmaal niet zo eenvoudig. Ze wachten niet midden in een veld om geteld te worden, zoals reeën. En dus zijn we aangewezen op telmethoden met tekortkomingen die allemaal tot een onderschatting leiden.”

Tegelijk denkt Apollonio ook dat natuurbeschermers „om politieke redenen” lage wolvencijfers hanteren. Zo willen ze volgens hem „een toestand van permanente alarmering en crisis” rond de soort creëren. Apollonio: „Dat is iets wat in mijn land al vijftig jaar wordt gedaan, beginnend bij de eerste evaluatie van alle wolven in de jaren zeventig waarin werd gezegd dat we nog maar honderd wolven over hadden. Ze wilden benadrukken dat de soort op de rand van uitsterven stond, en dat er iets gedaan moest worden.” En dat had effect: op 23 juli 1971 werd de jacht op wolven in Italië verboden. „Die wettelijke bescherming van de wolf was noodzakelijk en correct.”

Maar de wolf is allang niet meer bedreigd, zegt Apollonio, „we hebben er intussen duizenden en ze zitten overal. Als je weet dat de wolf ook in de negentiende eeuw in heel Italië voorkwam, hoef je daar niet zo verbaasd over te zijn. Daarmee heeft het dier eerder bewezen plastisch genoeg te zijn om zich aan verschillende omstandigheden aan te passen. Vergeet het beeld van de wolf als een beest van eenzaamheid dat alleen gedijt in de echte wildernis ver van de beschaving. Het echte verhaal van de wolf in Europa, en niet alleen in Italië, is dat het een ecologische vluchteling is. De soort hield stand op afgelegen plekken in de bergen en de bossen. Niet omdat het zijn voorkeur had, maar simpelweg omdat het daar moeilijker was om het dier te vervolgen. Zoals we nu ook weer zien kan het dier zich echter prima handhaven in vlakke gebieden, in steden, en zelfs langs de kusten.”