Bekende muziek in een heel nieuw jasje steken: hoe doe je dat? Tijdens de Grote Arrangeerwedstrijd staat dit beroep in de schijnwerpers

Een Édith Piaf-lied voor twaalf cello’s, een Bruckner-symfonie voor slechts elf musici, of hits van Huub van der Lubbe met strijkorkest. Dit concertseizoen kun je het horen op de Nederlandse podia, hoewel de muziek oorspronkelijk voor heel andere instrumenten is geschreven. Dat kan dankzij de arrangeur: die steekt bestaande muziek in een nieuw jasje, op maat gesneden voor het ensemble dat ermee aan de slag gaat.

Deze maand zet het straatsymfonieorkest Ricciotti Ensemble het arrangeursvak in de schijnwerpers tijdens de achtste editie van Ricciotti’s Grote Arrangeerwedstrijd. De finale is zondag 18 oktober in Haarlem. Wat komt er kijken bij het bewerken van muziek voor een andere bezetting? NRC sprak drie componisten over arrangeren in de jazz, pop en klassieke muziek.

Chris Muller ‘Als ik een opdracht krijg, begin ik met luisteren’

Chris Muller (1998) arrangeerde voor onder andere Chris Muller Bigband, Jazz Orchestra of the Concertgebouw, Paradox Jazz Orchestra, Metropole Orkest, Orkest Koninklijke Luchtmacht.

„Als ik een arrangeeropdracht krijg, begin ik met luisteren. Hoe is de originele muziek ooit bedoeld? Wat is de kernkracht van het ensemble waar ik voor schrijf? Vanuit zo’n kernkracht begin ik dan met associëren. Hoe kan ik met dat unieke van het ensemble iets nieuws toevoegen aan het stuk? Het Ricciotti is te gek, die musici hebben een bepaalde onbevangenheid. Ik heb wel eens opgeschreven dat ze een moshpit moesten doen. Dat is een voorbeeld van hoe je een breed concept als ‘hoge energie’ kunt invullen op een manier die voor een ensemble heel eigen is.

„Bij arrangementen voor lichte muziek zitten de bigband-musici [trompet, saxofoon, trombone en ritmesectie] in hun comfortzone. Strijkers hebben vaker een klassieke achtergrond. Voor welk niveau musici je ook schrijft, het is wel eens een uitdaging om voor hen in het arrangement de vertaalslag tussen die stijlen te maken, zodat de strijkers echt kunnen shinen in muziek waarvoor ze eigenlijk niet zijn opgeleid. Soms luister ik ter inspiratie andere muziek. Sjostakovitsj bijvoorbeeld, bij hem vind je ongelofelijke strijkersmelodieën, die goed liggen voor het instrument.

„Een ensemble of orkest is iets magisch. Daar kunnen dingen ontstaan die ik als solo-pianist niet zou kunnen creëren. De energie die van een bigband afkomt, dat New York-nachtclubgevoel, al die solo’s en improvisaties: in combinatie met mijn muzikale ideeën creëert het elke keer weer iets unieks. Ik vind het ook belangrijk hoe musici een arrangement ervaren. Als ik merk dat zij elkaar echt in hun kracht kunnen zetten, dan is een arrangement voor mij geslaagd.

„Ik geef musici graag vrijheid. Mijn stuk The Other Side, een opdracht voor het Jong Metropole, overtrof daarin alle verwachtingen. De musici vulden de solistische passages en improvisaties zo mooi in, dat maakte me trots en ook wel emotioneel.”

https://www.youtube.com/embed/B-d5qvJTV3Y

Rani Kumar ‘Een vrij extreme ervaring was met Eddie Vedder’

Rani Kumar (1979) arrangeerde voor onder andere Red Limo Quartet, Ricciotti Ensemble, Wende Snijders, Typhoon, Eddie Vedder, The Kyteman Orchestra.

„Met het Red Limo Quartet, waarin ik altviool speel, hebben we net weer met Chef’Special opgetreden. Voor artiesten die strijkers nodig hebben zijn we een handig totaalpakket: je krijgt arrangementen en we spelen mee op de opname. Ik kan de partijen ook precies op de musici afstemmen: onze ene violist is bijvoorbeeld heel groovy, de ander van de mooie, lange lijnen. Een partij moet sowieso individueel interessant en logisch zijn. In poparrangementen heeft de altviool vaak lijntjes die nergens naartoe gaan, dat wil ik vermijden.

„Meestal kan ik een arrangement voorbereiden, maar soms gaat het last-minute. Een vrij extreme ervaring was een tour met Eddie Vedder [zanger van Pearl Jam]. Elke dag speelden we andere nummers en hadden we snel nieuwe arrangementen nodig. Dan kun je niet heel ingewikkelde dingen schrijven, maar moet je het gewoon binnen een paar uur voor elkaar krijgen. De arrangementen schrijf je dan in de bus, het vliegtuig of de taxi. In de hotelkamer even repeteren, en ’s avonds spelen. Dan kom je echt in een rush.

„Toen ik rond 2000 op het conservatorium zat, was arrangeren binnen het klassieke curriculum nog niet echt een ding, net als niet-klassieke muziek spelen. Dat is nu wel aan het veranderen. Toen ik begon was het ook iets wat vooral witte mannen deden, en dan meestal koperblazers en toetsenisten, zeker geen strijkers. Dat merkte je ook aan de kwaliteit van de arrangementen. Niet dat er per se fouten in zaten, maar wel dat het onhandig geschreven is. Intussen zijn er steeds meer strijkers die arrangeren, en ook meer vrouwen. Het is goed dat er meer aandacht voor het vak is door initiatieven als de arrangeerwedstrijd van het Ricciotti Ensemble, of de Metropole Academy. Dat stimuleert jonge mensen.

„Ik heb eens arrangementen gemaakt voor het Gurdjieff Quartet: voor strijktrio en elektrische gitaar. Toen ik de opnames terug hoorde was ik heel blij verrast met hoe die klanken samen mengden. De klank van een elektrische gitaar en strijkers vullen elkaar op de een of andere manier heel goed aan: een combinatie van de aanzet van de gitaarsnaar en hoe een strijkinstrument door blijft klinken. Ik kreeg zin om nieuwe muziek voor die bezetting te componeren.”

https://www.youtube.com/embed/0-vDmYjqlvU

Wijnand van Klaveren‘Een belangrijke eigenschap is dienstbaarheid aan de muziek’

Wijnand van Klaveren (1975) arrangeerde voor onder andere Amsterdam Sinfonietta, Nederlands Philharmonisch, Nederlands Kamerorkest, Amstel Saxophone Quartet.

„Soms zeggen mensen: arrangeren is overschrijven. Maar zonder kennis van instrumenten, stemvoering [de manier waarop verschillende muzikale lijnen zich ontwikkelen en met elkaar samenhangen], stijl en bovenal ervaring gaat het niet. Het is fijn als alle instrumentgroepen op een evenwichtige manier aan bod komen.De vrijheid van de arrangeur zit in hoe je de registers van instrumenten [klankkleur en toonbereik] toepast, of overgangen creëert. Minder in de harmonie van een stuk, want die staat vaak vast. Wanneer het arrangement klinkt alsof het origineel voor een bezetting is geschreven, dan is het voor mij geslaagd.

„Belangrijke eigenschappen voor een arrangeur zijn dienstbaarheid aan de muziek, goed kunnen luisteren en waar nodig zelf initiatief nemen. Afhankelijk van het arrangement kun je meer of minder ‘van jezelf’ erin stoppen. Vaak draait het om het bewandelen van de gulden middenweg. Sommige muziek, of het nu klassiek is of een geliefd chanson, is soort van heilig. Niet alleen omdat die heel veel voor mensen betekent, maar ook omdat er al verschillende versies bestaan die zich ruimschoots bewezen hebben.”

„De Petite Messe Solennelle van Rossini bestaat in een versie voor een enorm orkest en een versie voor koor, solisten, harmonium en twee piano’s. Toen ik die voor het Nederlands Kamerkoor en Amsterdam Sinfonietta ging arrangeren voor strijkers, twee hoorns en harmonium was het bijna een diplomatiek gebeuren: welke dingen neem je over en waar zoek je de vrijheid? Je probeert dan die twee versies te verenigen en zo mooi mogelijk te samen te voegen wat Rossini al aangeeft.

„In mijn arrangement van Stille Nacht voor het Nederlands Philharmonisch kon ik al mijn liefde voor romantische orkestmuziek kwijt: weelderige harmonieën, aanzwellende violen, leuke solo’s voor de blazers. Dat was echt een feestje.”

https://www.youtube.com/embed/KFFTDIgmexE

Lees ook

Pianist Levi Schechtmann (24) vermengt klassiek en hiphop. ‘Muziek die mensen aan het dansen krijgt is altijd goed’

Kies NRC als voorkeursbron