Vooral box 3 maakt de VVD-achterban boos. De partij kwam nooit uit de campagnestand en zit nu klem tussen de heilige huisjes

De Helmondse wethouder Theo Manders gaat als het even kan naar alle avondjes die zijn partij, de VVD, organiseert bij hem in de buurt. Daar wil hij „horen wat speelt” onder partijgenoten. Vorige week vrijdag was hij daarom naar de bioscoop in het Brabantse Veghel gereden. Daar stonden VVD-leider Dilan Yesilgöz en fractievoorzitter Ruben Brekelmans zo’n 150 leden van de VVD Regio Zuid te woord.

Manders had deze keer van tevoren al wel een idee wat er aan de hand was: „Als wethouder weet ik welke zaken spelen binnen de VVD. Ik weet dat mensen ontevreden zijn en naar JA21 vertrekken.”

De VVD zit klem. Nog maar 28 procent van de VVD-kiezers vindt dat Yesilgöz lijsttrekker moet blijven, bleek dinsdag uit een peiling van EenVandaag. En er was ook een dramatische peiling van Maurice de Hond: de partij is daarin gedaald tot 12 zetels. Hoe betrouwbaar die peiling nou echt is, weet niemand. Maar binnen de VVD wordt er grote waarde aan gehecht.

Grootste oorzaak keldering

De grootste oorzaak voor de keldering, ziet de partijtop, is de hervorming van de vermogensbelasting (in box 3). VVD-minister van Financiën Eelco Heinen had twee weken terug voorgesteld om méér mensen met een kleiner vermogen belasting te laten betalen. Vanuit de partij kwam direct veel kritiek, ook vanuit Helmond. Manders: „Je komt hier aan de basis van waar VVD’ers voor staan. Mensen die de verantwoordelijkheid nemen om zelf te sparen en níét het handje ophouden, moet je niet keihard belasten.”

De fout werd snel erkend door de partijtop, en de knieval was diep: overal gaven Heinen, Brekelmans, Yesilgöz en andere kopstukken aan dat het voorstel ondoordacht was, en direct zou worden teruggetrokken.

Ook in Brabant kreeg de partijtop er kritische vragen over: „Een avondje Veghel kan een hoop duidelijk maken in Den Haag”, weet Manders. Maar nu is hij gerustgesteld. De partijtop „moet aanspreekbaar zijn in kleine zaaltjes”, vindt hij, en dat waren ze ook. „Ze hebben ons goed gehoord, Dilan zei dat ze het gaat fiksen. Ik had een heel positief gevoel over de avond.”

De VVD kan als geen ander de eigen leden pacificeren bij zulke bijeenkomsten. Maar de schade is niet zomaar hersteld, weet de partijtop.

Lees ook

De binnenwereld van Dilan Yesilgöz blijft een gesloten boek

Twee vleugels

Problemen binnen de VVD zijn er al jaren. De partij is sinds het aantreden van Yesilgöz (2023) intern verdeeld over het harde polariseren tegen Pro, over samenwerking met de PVV, over haar leiderschap, over het migratie- en integratiestandpunt. De conservatieve meerderheid steunt de partijtop, een liberale minderheid kreeg steeds niet haar zin.

Nu zijn beide vleugels van de VVD verenigd in hun frustratie. Dat uitgerekend VVD’er Heinen voorstelde dat meer spaarders belasting moeten betalen, is tegen het zere been van de hele partij.

Het is een zelfgecreëerd probleem. Het was de minister van Financiën die, de dag dat premier Jetten zijn regeringsverklaring uitsprak, tegen de media zei dat hij terug naar „de tekentafel” zou gaan om een eerdere vermogensbelastinghervorming aan te pakken. Daarmee verraste Heinen zijn coalitiepartners.

De minister heeft toen niet genoemd waar dat van betaald zou worden. Dat wreekt zich nu. Heinen kondigde het ‘zoet’, de hervorming van box 3, maanden geleden aan. Nu het ‘zuur’ moet worden geserveerd, leidt dat bij de VVD-achterban tot het gevoel dat ze verliezen. Heeft de VVD soms geen oog voor spaarders, klinkt het.

Minister Heinen heeft beloofd snel met een manier te komen om de hervorming wél te betalen. Maar de indruk in Den Haag is dat de VVD zoveel ‘heilige huisjes’ heeft waar zij niet aan wil tornen, dat de partij geen bewegingsvrijheid over heeft. De VVD, zeggen VVD’ers zelf, is nooit uit de campagnestand gekomen.

Eén van die heilige huisjes is het niet samenwerken met Pro, terwijl dat bestuurlijk wel nodig is voor meerderheden voor de begrotingen, zeggen coalitiepartners D66 en CDA. De VVD heeft nog geen manier gevonden om die draai sierlijk te maken. Dat doet pijn, want intussen doet de VVD wel concessies aan Pro, dat in de Eerste en Tweede Kamer groot is. Het kabinet heeft 29 september alle geplande bezuinigingen op Sociale Zaken van tafel geveegd om steun van Pro voor die begroting te regelen, en om te kunnen onderhandelen met de vakbonden. Pro-leider Jesse Klaver vierde die beweging met taart, en pakte flink uit op sociale media.

Lees ook

Na de taart is tempo maken vereist om tot een sociaal akkoord te komen

Volgens voormalig VVD-minister Christianne van der Wal leidt het feesten van Klaver tot ongemak, zei ze vorige week bij WNL: „Hoe harder Pro juicht, hoe meer de rechtse kiezer denkt: ‘oh, links heeft gewonnen’.”

Daar ging het ook over in Veghel, volgens wethouder Manders. „Pro framet slim. Maar ik denk dat het best voorbarig is dat Jesse Klaver zegt dat hij alles heeft binnengehaald.” De VVD moet weer beter worden in het vieren van de eigen successen, vindt hij.

De VVD-top is al een tijd gefrustreerd dat de partij wordt neergezet als verliezer. Yesilgöz zei na afloop van de bijeenkomst in Veghel tegen de NOS dat de media ‘onevenredig’ veel aandacht besteden aan wat er bij de VVD gebeurt.

Bovenal doet het pijn dat De Telegraaf, voor de VVD de belangrijkste krant, kritisch is. Volgens De Telegraaf heeft de VVD de „regie verloren”. Prominenten uit de conservatieve vleugel van de partij hadden zich vorige week negatief uitgedrukt over de partijtop in de krant, en over Yesilgöz in het bijzonder. Oud-staatssecretaris Fred Teeven zei bijvoorbeeld: „Ik kan bepaalde keuzes niet meer uitleggen. Ik spreek dagelijks kleine ondernemers, de lasten zijn enorm. Rust in de portemonnee is beloofd, maar mensen zien dat niet. Het zou goed voor de VVD zijn om een tijdje in de oppositie te zitten: herbronnen.”

De VVD staat erom bekend haar prominenten effectief in te zetten om de eigen partijlijn te ondersteunen. Maar nu zeggen conservatieve VVD’ers openlijk dat de VVD te weinig rechtse punten verwezenlijkt. Intussen lijkt de partijtop zich juist klaar te maken om iets meer ruimte te creëren om met links samen te werken. Fractievoorzitter Brekelmans zei op 1 september in perscentrum Nieuwspoort: „Er is in Nederland geen rechtse meerderheid voor [bezuinigingen op] sociale zekerheid.” En: „Ik moet naar partijen kijken die niet economisch rechts zijn.”

Lees ook

Of je nou een hogere of lagere belastingdruk wil, vermogen evenwichtig belasten is economisch gezien beter

Hoop bij coalitiepartners D66 en CDA

Politiek leider Yesilgöz schoof vorige week aan bij talkshow Vandaag Inside. Ze zei: „We zullen ook eens plannen neerleggen vanuit het kabinet waarvan hopelijk links ook denkt: dat is een goed verhaal. Dat is iets anders dan in een coalitie stappen, en dat is iets anders dan een linkse agenda uitrollen.” VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer Tanja Klip-Martin leek bij de Algemene Politieke Beschouwingen een hand uit te steken naar Pro. „Een stabiel midden is nodig om minder ruimte aan de flanken te bieden.” Klip-Martin is niet bijzonder machtig binnen de VVD, maar buigt zich enigszins weg van haar partijtop. Het categorisch uitsluiten van links lijkt langzaam te vertroebelen. Tenminste, dat hopen D66 en CDA.

Zij wachten al sinds de verkiezingen tot de VVD ruimte creëert om met links aan meerderheden te komen. Volgens D66 en CDA maakt de VVD besturen voor het minderheidskabinet haast onmogelijk omdat de partij zo bang is met Pro geassocieerd te worden.

En inmiddels lijkt de zoektocht naar meerderheden op rechts steeds lastiger te verlopen. De rechtse oppositiepartijen JA21 en BBB zijn daarvoor nodig in respectievelijk de Tweede en de Eerste Kamer. Maar JA21 wordt gezien als onbetrouwbaar en onhandig. De partij kreeg óók handreikingen van de coalitie toen Klaver die kreeg, maar vierde die niet. Zo liet JA21 het beeld ontstaan dat het kabinet links afsloeg, vinden VVD’ers.

En BBB is een nog veel groter probleem, en tot de Provinciale Statenverkiezingen in maart is die partij onmisbaar voor een route over rechts. Die partij zegt geen enkele interesse te hebben in onderhandelen met dit kabinet, zolang de stikstofmaatregelen op tafel liggen. Die wil geen enkele coalitiepartij wezenlijk aanpassen.

En ook áls de route over rechts lukt, is dat voor de VVD niet zonder risico. JA21 wordt binnen de partij gezien als „de belangrijkste concurrent van de VVD”, zo blijkt uit een vertrouwelijke interne evaluatie van de afgelopen twee verkiezingen, in handen van NRC. En terwijl de VVD peilt op 12 zetels volgens Maurice de Hond, staat JA21 ongekend hoog op 20 zetels.

Nu lijken de prettige opties voor de VVD op. Gaat de partij over links, dan kan de VVD het vertrouwen van de kiezer beschadigen die VVD stemde om Pro buiten de deur te houden. En gaat de partij over rechts, dan maakt de VVD eigenhandig haar zelfverklaarde grootste concurrent, JA21, belangrijker dan ooit.

D66 en CDA zien de pijn van hun coalitiepartner rondom de vermogensbelasting en willen daarom tijdrekken: de VVD zal zélf moeten kiezen hoe de partij door wil. Ze willen de VVD daar ruimte voor bieden, al weten ze niet hoe. Maar het accepteren van Pro als mogelijke partner kan niet héél lang wachten, vinden ze. Op 12 november moet de Tweede Kamer stemmen over het Belastingplan, de ruggengraat van de hele begroting voor 2027.

Lees ook

‘Ik ben geen populist’, zegt VVD-leider Dilan Yesilgöz