Een neus voor zaken en een handje van sjoemelen: wie is de mysterieuze oligarch Roman Abramovitsj?

Roman Abramovitsj is een man die zich moeilijk laat kennen. Voetballiefhebbers kennen hem als de voormalige eigenaar van het Engelse Chelsea FC. De volgers van de allerrijksten weten dat hij een van de grootste superjachten ter wereld bezit, de 180 meter lange Eclipse.

Maar beleidsmakers in westerse hoofdsteden kennen hem van hun sanctiebeleid: vanwege zijn ‘vriendschappelijke contacten’ met de Russische president Vladimir Poetin verloor hij onder meer zijn Londense villa met vijftien slaapkamers en zijn persoonlijke vliegtuig, een Gulfstream G650.

Abramovitsj zwijgt over Poetin en ontkent alles wat zich laat ontkennen met de eenvoudige mededeling dat hij ‘niet persoonlijk betrokken is bij de dagelijkse gang van zaken’ in zijn wereldomspannende miljardenimperium. Dat is een ondoorzichtig netwerk van buitenlandse bedrijven en eigendomsconstructies waarin zijn naam zelden is terug te vinden.

Deze week onthulde de BBC dat medewerkers van het accountantsbureau Deloitte Abramovitsj’ bedrijven hebben geholpen met het vervalsen van documenten en het ontduiken van belastingen.

Geheimzinnig

Ook zijn privéleven houdt hij nadrukkelijk geheim. Wie is Roman Abramovitsj? Alleen een heel kleine kring mensen om hem heen weten dat.

Zijn leven begon tragisch. Hij werd geboren in 1966 in de Sovjet-Unie en op zijn vierde was hij al wees: zijn moeder stierf na een mislukte medische ingreep en zijn vader kwam om bij de instorting van een gebouw. Als klein jongetje verhuisde hij van Saratov aan de Wolga, niet ver van de grens tussen Rusland en Kazachstan, naar het gure Ukhta in het noorden van Rusland, waar hij door een oom in huis werd genomen.

Daar begon het droomverhaal van een man die van niets een van de rijkste en best beveiligde mensen van Rusland zou worden.

Zijn eerste geld verdiende hij als tiener met de verkoop van plastic speelgoedjes. Hij bleek een neus voor zaken te hebben, en vooral heel goed te kunnen netwerken. Hij had daarbij de tijd mee: begin jaren tachtig waaide er een nieuwe, kapitalistische wind door Rusland.

Aan het eind van dat decennium viel de Sovjet-Unie uit elkaar en in die chaos werden de mogelijkheden zelfs eindeloos: staatsbedrijven werden verkocht, en wie vooraan zat had de toekomst voor het grijpen. De term ‘oligarch’ deed zijn intrede.

Grote klapper

De jonge ondernemer greep buitenkans na buitenkans: hij nam bedrijfjes over en groeide uit tot een middelgrote lokale zakenman. Zijn grootste klapper werd het staatsoliebedrijf Sibnefts. Met 17 miljoen euro eigen geld en een groep investeerders kocht hij heel Sibnefts voor 225 miljoen euro, een fractie van de werkelijke waarde. In 2005 verkocht hij 73 procent van Sibneft aan het Russische mega-gasbedrijf Gazprom, voor meer dan 14 miljard euro.

Ineens had hij geld genoeg om alles te kopen wat hij maar wilde: een vloot superjachten, villa’s en mansions (de Villa Leopolda aan de Côte d’Azur kostte hem een half miljard).

De Londense voetbalclub Chelsea FC kocht hij in 2003 voor 165 miljoen euro met geld dat het oliebedrijf Yukos had aanbetaald voor Sibnefts. Een overname in de oliewereld die overigens om politieke redenen niet doorging: Yukos werd ontmanteld, en zijn in ongenade gevallen eigenaar Mikhail Khodorkovsky verdween in de gevangenis. Hij had een te grote mond opgezet tegen de nieuwe sterke man in Rusland: Poetin.

Banden met Kremlin

Abramovitsj heeft Poetin altijd te vriend weten te houden, en geldt als een invloedrijk figuur in het Kremlin. De Financial Times onthulde in juni dat de Oekraïense president Volodymyr Zelensky de zakenman had gevraagd om een brief van Zelensky aan Poetin te bezorgen. Die poging liep op niets uit, maar maakt duidelijk dat Abramovitsj ook politiek een man van aanzien is. Een anonieme bron in de FT schamperde: ‘Hij is de enige Rus die ze (de Oekraïners, red.) kunnen verdragen. Hij kan met iedereen overweg.’

Chelsea kocht met Abramovitsj’ geld de beste spelers, en begon te winnen. Andere clubs konden niet achterblijven, en zo veranderde het Engelse profvoetbal de afgelopen decennia van een miljonairs-aangelegenheid in een spelletje voor miljardairs.

De toenmalige manager van stadsrivaal Arsenal, Arsène Wenger, sprak geërgerd van ‘financiële doping’, en de Europese voetbalbond Uefa voerde ‘Financial Fair Play’-regels in, maar het voetbal zou nooit meer worden wat het voor Abramovitsj was geweest.

De oligarch zelf houdt zich altijd op de achtergrond. De eerste keer dat de voetbalbons in het openbaar naar voren kwam, was toen Chelsea in 2021 de Champions League won. Hij knuffelde de spelers en proostte op de fans, maar daar bleef het bij.

Toen de sancties hem dwongen, verkocht hij Chelsea in 2022 voor 3 miljard euro. Abramovitsj beloofde de opbrengst te zullen besteden aan slachtoffers van de oorlog in Oekraïne. Door ruzie met de Britse overheid is dat geld nog steeds bevroren. Abramovitsj gaf daarover een korte, voor hem typerende reactie: ‘Ik maak zelf uit waaraan mijn geld wordt uitgegeven. Het is mijn geld.’