Het mentale lijden van Oekraïense militairen: ‘Een half jaar lang heb ik elke dag gehuild. Ik dacht: hoe moet ik leven?’

Het engste waren de kalmeringsmiddelen. Mitrailleurschutter Artem kreeg ze toegediend in psychiatrische instellingen van de Oekraïense overheid, waar hij negen maanden lang verbleef. Na elke toediening wist hij wat er komen ging: een nachtmerrie zonder eind.

‘Door de kalmeringsmiddelen kon ik er niet uit ontwaken’, zegt Artem. ‘In een van de ergste dromen waren al mijn krijgsmakkers dood en bleef de vijand oprukken. Ik moest de doden wekken om ze weer te laten vechten, maar ze werden boos op me, omdat ze eindelijk wilden rusten.’

De 42-jarige Artem is een van de vele Oekraïense militairen met een posttraumatische stressstoornis (PTSS), maar een van de weinigen die er werkelijk mee zijn gediagnosticeerd. Alleen militairen met extreme symptomen komen in aanmerking voor psychiatrische hulp en ontslag uit het leger. Anders, zo zeggen psychiaters, moet het Oekraïense leger meer dan de helft van de militairen wegsturen en stort de landsverdediging ineen.

De overheid publiceert geen statistieken over militairen met PTSS. Maar een wetenschappelijk onderzoek onder gewonde Oekraïense militairen concludeerde eind vorig jaar dat 67 procent van de ondervraagden lijdt aan PTSS. Ook andere onderzoekers nemen aan dat honderdduizenden militairen in Oekraïne ermee rondlopen.

Dat is afgezien van burgers die door de oorlog een posttraumatische stressstoornis hebben opgelopen. Een vorige maand gepubliceerde studie schat dat een derde van de Oekraïense burgerbevolking eraan lijdt.

De Oekraïense geestelijke gezondheidszorg kan de vraag niet aan door een tekort aan personeel en onderfinanciering. De zorg die er wél is in staatsziekenhuizen, is grotendeels geënt op de psychiatrische zorg uit de Sovjet-Unietijd: zware medicatie, weinig praten. Dat is voor lang niet iedereen geschikt.

De meeste militairen met PTSS zijn op zichzelf aangewezen. Veteranen vinden soms steun bij organisaties die zijn opgezet om teruggekeerde militairen te steunen, zoals sportclubs, muziekverenigingen en praatgroepen.

Kostja, een gewond geraakte infanteriesoldaat, blijft op de been door een zwemclub voor veteranen in Kyiv. ‘Na het front had ik moeite om burgers te begrijpen’, zegt hij na een training. ‘Ze hebben andere prioriteiten. Ik wist niet wat ik tussen hen aan moest met mezelf. Ik kreeg moeilijkheden in mijn gezinsleven. Het zwemmen heeft me geholpen om weer vooruit te kijken. Dankzij het zwemmen ben ik nog samen met mijn vrouw.’

Maar anderen hebben psychiatrische zorg nodig. Steeds vaker gaan ze op zoek naar alternatieven voor de staatsinstellingen. Een opkomend alternatief is therapie met ketamine, een verdovingsmiddel dat ook als drug wordt gebruikt. De behandeling was een openbaring voor Artem, de oud-mitrailleurschutter. ‘Na de eerste injectie had ik het gevoel dat ik een jaar op vakantie was’, zegt hij.

Ketaminetherapie

Ketaminetherapie is in Oekraïne geïntroduceerd door Vladyslav Matrenytsky, een psychotherapeut die pleit voor het gebruik van psychedelica in de Oekraïense gezondheidszorg. In zijn kliniek krijgen patiënten een kleine dosering ketamine toegediend via een infuus. In de therapiesessie die volgt, komen onderbewuste trauma’s naar boven, zegt Matrenytsky. Meestal is de therapie voltooid na zes tot acht sessies.

De resultaten zijn volgens hem positief onder honderden patiënten die hij heeft behandeld, onder wie zeventig oud-militairen. In andere landen, waaronder Nederland, wordt ketamine al langer gebruikt in de psychiatrie, onder meer bij de behandeling van depressies. Maar in Oekraïne is ketamine alleen als pijnstiller geregistreerd, niet als medicijn in de geestelijke gezondheidszorg. En dus komt ketamine de staatsziekenhuizen niet in.

‘Ik hoop dat we door de muur heen breken’, zegt Matrenytsky in zijn kliniek. Hij vertrouwt erop dat het parlement de weg vrijmaakt voor nieuwe behandelingen. ‘Maar het gaat heel langzaam. Momenteel is het onmogelijk om deze therapie in het leger te introduceren.’

Voorlopig mag hij alleen militairen op verlof behandelen, en veteranen, zoals Artem. Die is voor het eerst in drie jaar af van zijn zware hoofdpijn en nachtmerries, die een gevolg zijn van zijn PTSS. ‘Ketaminetherapie heeft me enorm geholpen’, zegt Artem. ‘Weet je waarom? Ze behandelen geen symptomen, maar oorzaken.’

Artem (42),
mitrailleurschutter: ‘Ik scoorde 98 procent op een zelfmoordtest’

‘Ik heb van 29 mei 2014 tot 2024 in het leger gezeten. Ik heb veel meegemaakt. Er is ernstige PTSS bij mij vastgesteld, wat een angststoornis verergerde. Ik scoorde 98 procent op een zelfmoordtest. Dus ze zeiden: je krijgt je machinegeweer niet meer terug. Dat vond ik prima. Ik kreeg eervol ontslag.

‘Ik heb in heel wat situaties gezeten waarin ik moeilijke beslissingen moest nemen, zoals kiezen wie er achterbleef op het slagveld om dekking te geven, zodat we één man zouden verliezen in plaats van acht. Of ik moest beslissen wie er werd overgeplaatst naar een aanvalsbrigade. Daar kom je niet levend uit terug.

‘Op 6 maart 2023 kregen we een bevel om zes man over te plaatsen naar zo’n brigade. Mijn compagniescommandant weigerde mensen te selecteren, maar de regimentscommandant zei: ‘Als jij geen zes man kiest, doe ik het wel.’ Als sergeant in de compagnie heb ik het gedaan. Ik koos zes mannen die in mijn regiment het minst nodig waren.

‘Twee weken later keerden ze terug in doodskisten. Allemaal. Ze kwamen om voordat ze de loopgraaf hadden bereikt. Hun pantservoertuig werd vernietigd op 500 meter van hun positie. Ik was degene die hun lichamen teruggaf aan hun dochters en moeders. Ik was degene die zei: ‘Dank u voor uw zoon’, ‘Dank u voor uw vader’.

‘De afgelopen drie jaar droeg ik dat met me mee als een zware steen. Het deed me enorm veel pijn. Ik kreeg vreselijke hoofdpijnaanvallen.

‘Uiteindelijk heb ik beseft dat ik niet de schuldige ben. Mijn enige ‘fout’ was dat ik de namen moest uitkiezen, maar ik ben niet degene die ze heeft gedood of de operatie heeft gepland. Het heeft me jaren gekost om dat in te zien.

‘Al die tijd schoot mijn behandeling niet op. Op een avond in maart van dit jaar kreeg ik enorme ruzie met mijn vrouw. Ze zei dat ze blij zou zijn als ik een einde aan mijn leven zou maken. Ze verliet me. De volgende dag zocht ik een kliniek waar ik zonder afspraak direct terecht kon. Dat werd deze kliniek, met ketaminetherapie.

‘Ik heb nu al bijna zes weken geen hoofdpijn en nachtmerries meer. Ik heb nog steeds klachten, maar die zijn meer van biofysische aard: bij harde geluiden, bijvoorbeeld als er zo’n eikel in een BMW met een open uitlaat voorbijrijdt, word ik vier minuten lang blind. Volgens de artsen komt dit door een hersenschudding. Er is iets mis met mijn gehoor- en gezichtszenuwen. Er treedt kortsluiting op, alsof er een flits recht in mijn ogen gaat. Daarom ga ik meestal naar buiten met een koptelefoon, of ik stop mijn vingers als die gasten voorbijrijden.

‘Mijn vrouw en dochter zijn weer bij me. Mijn vrouw maakt zich zorgen als ik voor mijn werk ergens naartoe moet. Vroeger was ze onverschillig, misschien zelfs hoopvol dat er iets met me zou gebeuren. Nu is ze oprecht bezorgd, omdat ik veranderd ben. Als je niet de hele dag een steen van vijf ton met je meezeult, kom je thuis met nog wat energie om met je kind te spelen, met je vrouw te praten en gewoon een mens te zijn, in plaats van een uitgeputte sjouwer van vijf ton steen.’

Louis (32),
dronepiloot: ‘Om te overleven moet je een angstaanjagend persoon worden’

‘Ik kom uit Denemarken. Anderhalf jaar geleden ben ik naar Oekraïne gekomen om te helpen in deze oorlog tussen goed en kwaad, want zo simpel is het voor mij. Ik werd piloot van onbemande grondvoertuigen, verkenningsdrones en bommenwerper-drones.

‘In het begin ben je heel enthousiast. Pas na een paar missies ga je beseffen dat het behoorlijk gevaarlijk is. Het verliespercentage op onze missies lag op 50 procent. Je ziet de hele tijd nieuwe gezichten.

‘Ik zat in de stad Pokrovsk, vooral in kelders. Het stikte van de drones en de mijnen. Je slaapt anderhalf uur per dag. Al je spullen worden opgeblazen. Antennes, drones, alles. Ik raakte gewond aan mijn lies. Maar in plaats van naar de dokter te gaan, blijf je op je positie. Psychische hulp zoeken doe je al helemaal niet. Ik weet niet eens of die bestaat in mijn brigade.

‘Je ziet veel mensen doodgaan. Zelf kun je ook zo weg zijn. Om te overleven moet je een angstaanjagend persoon worden. Anderen moeten bang voor je zijn. Dat is de manier om dingen voor elkaar te krijgen.

‘Het is makkelijk om je menselijkheid te verliezen in het leger. Ik was een aardige jongen toen ik hier kwam. Nu geef ik niets om mensen.

‘Mijn problemen komen ook door het doden, denk ik. Ik haat de Russen niet. Ze sterven een vreselijke dood. We blazen ze op en dan laten we ze daar liggen. Het is een klotemanier om dood te gaan. Dat blijft me bij.

‘Ik heb een zware depressie. Het is alsof ik opgesloten zit in mijn eigen brein. Ik heb pijn, suïcidale gedachten, slaap vier uur per dag. De laatste tijd gaat het wat beter. Ik heb twee sessies ketamine-therapie gehad. Ik probeer te genieten van mooi weer, van de stromende rivier.

Ik hoop dat mijn gevoel voor menselijkheid terugkomt, dat ik weer een aardige jongen word. Voorlopig blijf ik hier. Ik heb het gevoel dat er een tegenoffensief aankomt, en ik wil er deel van uitmaken.’

Harry (33),
mortierist: ‘Je kunt niet tegen iemand zeggen: hé, ik lig elke nacht te huilen’

‘Ik ben verkracht toen ik 8 jaar oud was. Daarom ben ik soldaat geworden: om mensen te beschermen die zichzelf niet kunnen beschermen. Ik ben Brits-Australisch en zat in het Australische leger, maar daar heb ik zeven jaar alleen maar getraind. Via een videospel leerde ik iemand kennen die het Oekraïense leger in was gegaan. Hij bracht me in 2024 bij een eenheid.

‘Vechten is de meest stressvolle ervaring uit mijn leven. Ik zat bij de mortieren. Je zit in een gat in de grond en je wil er niet uit, maar je hebt werk te doen. Dus je hangt jezelf vol met explosieven: elf granaten, samen 130 kilo. Je rent het gat uit, sprint naar de plek vanwaar je moet vuren, en dan hoor je een geluid boven je: ‘Bzz’. Een drone. Je gaat liggen, wacht op de explosie en denkt: o, ik heb het overleefd. Dan komt de tweede gedachte: mijn vriend is dood.

‘Ken je die scène uit de film Saving Private Ryan, waarin een soldaat zich naar een strijdmakker draait, en dat die geen gezicht meer blijkt te hebben? Bij mijn vriend was het precies andersom: alleen zijn gezicht was er nog, al het andere was weggeblazen. We hebben hem in een auto gelegd en weg was hij. Alleen onze eenheid herinnert zich hem nog.

‘Bij een andere aanval vloog ik in brand en werd ik geëvacueerd. Ik geloof dat een hogere macht mij in brand heeft gezet, want acht dagen later was iedereen in mijn eenheid dood.

‘Het leger is erg macho. Dat heb je nodig voor oorlogsvoering, maar goed voor je mentale gezondheid is het niet. Je kunt niet tegen iemand zeggen: ‘Hé, ik lig elke nacht te huilen’, want je bent bang je plek in de groep te verliezen.

‘Ik kwam getraumatiseerd terug van het front, in de stad Zaporizja. Ik vroeg een vrouw op straat of ik haar telefoon mocht gebruiken omdat mijn batterij leeg was. Weet je wat ik te horen kreeg? ‘Ik ben je secretaresse niet.’ Dat brak me.

‘Ik ben uit het leger en weet nog niet wat ik moet. Ik had zelfmoordneigingen, je wil niet weten. Ik heb drie mensen losgesneden die zich hadden opgehangen. Ik ben gebroken, ik ben een gebroken veteraan.’

Oleh Veselov (52),
zat jarenlang aan het front: ‘Hoe moet ik leven?’

De 52-jarige Oleh Veselov zat elf jaar onafgebroken aan het front in het Oekraïense leger. Twee jaar geleden verloor hij een been en liep hij hersenschade op door een Russische aanval. Toen hij uit een coma ontwaakte, wist hij zijn eigen naam niet meer en kon hij niet praten. Hij wilde liever dood. ‘Een half jaar lang heb ik elke dag gehuild. Ik dacht: hoe moet ik leven?’ Een zwemclub voor veteranen heeft hem nieuw vertrouwen gegeven in het leven. Veselov wil beroepszwemmer worden. Ook leert hij opnieuw praten. ‘Eerst dacht ik dat ik beter had kunnen omkomen’, zegt Veselov. ‘Maar God is God. Als je leeft, betekent dat dat je moet leven.’