Oud-president Congo slaat handen ineen met rebellengroep M23 in strijd tegen regering

Joseph Kabila verschijnt zelden in het openbaar. De afgelopen jaren deed hij uiterst geheimzinnig over zijn verblijfplaats, zijn activiteiten en zijn vermeende banden met M23. Tot hij maandag voor de verzamelde pers verscheen in een van zijn huizen in Goma, de door M23 bezette miljoenenstad in de grondstofrijke provincie Noord-Kivu in het oosten van de Democratische Republiek Congo (DRC).

Zelf zei de oppositieleider niets, dat liet hij over aan de leiders van M23 en diens politieke tak Alliance Fleuve Congo (AFC), die naast hem zaten. Zij kondigden de oprichting aan van het Front voor de Heroprichting van de Natie (FRN), onder voorzitterschap van Kabila. Ze legden daarbij uit dat de coalitieleden ‘hun krachten, middelen en mogelijkheden’ willen bundelen om ‘met alle middelen, inclusief geweld, einde te maken aan de tirannie’.

De 55-jarige Kabila dook al vaker op in Goma, naar eigen zeggen om met gemeenschapsleiders te praten. Vorig jaar oktober oordeelde het militair gerechtshof in de hoofdstad Kinshasa dat Kabila altijd de ‘onbetwiste leider’ van M23 is geweest en legde hem bij verstek de doodstraf op voor hoogverraad en oorlogsmisdaden. Zijn politieke partij was al verboden vanwege vermeende banden met de rebellengroep. M23 is met steun van Rwanda uitgegroeid tot de machtigste rebellenbeweging in Oost-Congo en veroverde vorig jaar een enorm grondgebied.

Belangrijkste criticus

Kabila volgde zijn vader in 2001 op als president, middenin de Tweede Congolese Burgeroorlog die vanwege de geschatte twee miljoen slachtoffers en de betrokkenheid van acht Afrikaanse legers ook ‘Afrika’s Wereldoorlog’ wordt genoemd. De jonge Kabila oogstte lof voor zijn pogingen om vrede te stichten, maar rustig werd het nooit, vooral niet in de grondstofrijke provincies in het oosten. Hij sprong losjes om met mensenrechten en met zijn eigen ambtstermijnen. Uiteindelijk schreef hij in 2018, twee jaar na het verlopen van zijn laatste termijn, verkiezingen uit.

De afgelopen jaren groeide Kabila uit tot de belangrijkste criticus van zijn opvolger, Félix Tshisekedi. Hij sprak van wanbeleid, gaf de huidige president de schuld van de opmars van M23 en het voortdurende geweld in Oost-Congo en zei dat Tshisekedi het land in een dictatuur stort. Tshisekedi is momenteel bezig met zijn tweede en laatste termijn, maar overweegt zich herverkiesbaar te stellen. Protesten tegen de benodigde grondwetswijziging werden in juni en september met politiegeweld beantwoord.

Kabila lijkt nu in de voetsporen van zijn vader te willen treden, Laurent-Désiré Kabila, die als rebellenleider in 1997 naar Kinshasa marcheerde en de president afzette. Het is volgens analisten echter onzeker of hij erin gaat slagen om het verzet te verenigen. Er vechten meer dan 120 milities en gewapende groepen in de provincies Ituri, Noord-Kivu, Zuid-Kivu en Tanganyika tegen elkaar en tegen het regeringsleger. Daarbij worden zware wapens ingezet in dichtbevolkte gebieden en zijn moordpartijen en plunderingen aan de orde van de dag.

Ebolacrisis

Gevreesd wordt dat Kabila olie op het vuur gooit en het toch al moeizame vredesproces volledig laat instorten. Onder druk van de Verenigde Staten loopt er een proces tussen de DRC en Rwanda. Tegelijkertijd bemiddelt Qatar tussen Kinshasa en M23/AFC. Gesloten overeenkomsten worden niet nageleefd, maar deze week zei de VN-gezant voor de regio juist dat er op beide paden serieuze progressie wordt geboekt en er op korte termijn meerdere gesprekken gepland zijn.

De onveiligheid in Oost-Congo vormt ook een van de grootste hordes voor de ebolabestrijding. De zeldzame variant van het dodelijke ebolavirus die daar in mei opdook, gaat in recordtempo rond. Er zijn meer dan negenduizend mensen besmet geraakt en ruim 4.300 mensen overleden, verspreid over zeven provincies. De Wereldgezondheidsorganisatie benadrukte woensdag dat veel mensen in hun eigen dorp sterven, zonder dat zij ooit gezondheidszorg hebben kunnen bereiken.