Flink koffie drinken, te hard rijden, kaas eten… veel kleine eigenschappen hangen samen met intelligentie

Niet zo vaak overdag dutjes doen, weinig televisie kijken (maar wel veel tijd op de computer zitten), niet vaak naar buiten gaan in de winter, in het verkeer harder rijden dan mag, veel kaas eten – allemaal onverwachte eigenschappen die een klein beetje blijken samen te hangen met hogere intelligentie. Het is een van de conclusies van een groot genetisch onderzoek door onder meer Abdel Abdellaoui (Universiteit van Amsterdam) en Hilary Martin (Wellcome Genome Campus, Hinxton, UK) dat deze week is gepubliceerd in Nature Genetics.

Hun lijst ‘kleine flankerende eigenschappen’ van intelligentie is vrij lang: ook geen ploegendiensten doen, flink koffie maar niet veel thee drinken, genoeg borstvoeding krijgen als baby, minstens één keer cannabis hebben gebruikt, in de afgelopen maand nooit onthutst zijn geweest door een herinnering aan een erg stressvolle gebeurtenis, als volwassene een vertrouwelijke relatie hebben (gehad), nooit twee dagen lang ergens boos over zijn gebleven, en zo verder.

Lees ook dit interview met Abdel Abdellaoui

‘Natuurlijk ben je niet je genen! Maar wie ben je dan wel?’

Op groepsniveau hangen deze soms vrij triviale kenmerken uit de vragenlijsten van de UK Biobank statistisch wel enigszins samen met intelligentie maar over individuen zeggen ze weinig, benadrukt Abdel Abdellaoui in een mail. „Intelligentie is een complexe eigenschap die ook enorm van de omgeving afhangt.”

Dat ‘minstens een keer cannabis gebruikt’ op groepsniveau samenhangt met een iets hogere intelligentie was al wel bekend. „En daarbij gaat het ongetwijfeld om het uitproberen, de nieuwsgierigheid, niet om grootverbruik, niet om verslaving”, zegt Abdellaoui daarover. Cannabisversláving hangt wel samen met lagere intelligentie, is bekend uit ander onderzoek. „Je ziet het ook bij alcohol. Het aantal rode wijntjes is positief gecorreleerd, maar excessief alcoholgebruik negatief. Dat positieve verband met kleiner gebruik heeft waarschijnlijk te maken met sociaal-economische factoren. Die vormen dan de diepere samenhang met intelligentie.”

Hoe marginaal ook, al deze kenmerken hangen dus wel genoeg samen met intelligentie om gebruikt te worden voor versterking van het rekenmodel voor de genetica van intelligentie dat Abdellaoui en anderen gebruiken. De basis van dat model zijn de gegevens van de UK BioBank waarin van een half miljoen Britten het dna en allerlei andere gegevens worden verzameld – van onderwijsniveau tot of ze weleens een wandelingetje maken. Probleem voor de genetica van intelligentie is dat de UK Biobank maar van 270.000 een (eenvoudige) intelligentietest heeft afgenomen. Abdellaoui en zijn collega’s hebben nu gekeken welke eigenschappen van die 270.000 in de BioBank samenhangen met hun intelligentiescore. Dat patroon hebben ze – met allerlei controlechecks – geprojecteerd op de andere Biobank-deelnemers om ook van hen een soort virtuele intelligentietestuitslag te creëren. Dat leidde uiteindelijk tot een uitbreiding van het onderzoekscohort voor intelligentiegenetica met 185.000 tot 455.000 in totaal. En met dat grotere aantal konden nieuwe genetische verbanden worden ontrafeld en bekende verbanden met grotere zekerheid worden vastgesteld.

Genen met zeldzame mutaties

Het aantal genetische varianten dat in verband kan worden gebracht met cognitieve vaardigheden is bijvoorbeeld op die manier verhoogd van 390 naar 550. Ook heeft Abdellaoui c.s. door de grotere rekenkracht van het model 26 genen gevonden waarvan zeldzame mutaties verband houden met lagere cognitieve vaardigheden. Van veertien van die genen is al bekend dat ze een rol hebben bij de ontwikkeling van het zenuwstelsel.

De intelligentietest die aan de basis ligt van de cognitieve inschatting van deelnemers aan de Biobank is overigens een relatief eenvoudige test en niet te vergelijken met de ‘officiële’ uitgebreide WAIS-IV IQ-test, waarvan het afnemen vaak uren duurt. De basis-Biobanktest bestaat uit dertien of veertien vragen die in een persoonlijk contact worden afgenomen, met in veel gevallen nog wel latere online vragenlijsten. De uitslag ervan heeft een correlatie van 0,55 met een uitslag op een grote IQ-test.

In het algemeen is duidelijk dat genetische factoren voor de helft tot 80 procent van de intelligentieverschillen binnen een bevolking kunnen verklaren. Naar schatting worden die verschillen veroorzaakt door kleine effecten van vele duizenden genetische varianten. En de mate waarin die effecten tot uiting komen is ook weer afhankelijk van de omgeving waarin iemand opgroeit en functioneert. In een samenleving waarin cognitieve talenten van mensen sterk worden ontwikkeld, door goed onderwijs en kansengelijkheid, zal de genetische factor een groter deel van de verschillen tussen mensen verklaren dan in een omgeving waar kinderen weinig kansen krijgen iets te leren.