De wereld van schilder Jean Brusselmans: vereenvoudigd en toch levensecht

Voor de Brusselse schilder Jean Brusselmans (1884-1953) was het Paleis voor Schone Kunsten in zijn geboortestad een soort thuishonk. In het openingsjaar 1928 deed hij er al mee aan een groepsexpositie en in 1931 had hij er zijn eerste solotentoonstelling. Bij leven kreeg hij nog drie keer een retrospectief in het Paleis, in 1979 was er wederom een overzicht en momenteel brengt dezelfde instelling – inmiddels omgedoopt tot Bozar – de schilder nogmaals breeduit onder de aandacht. „Het is haast een halve eeuw geleden dat nog een ruime retrospectieve aan Brusselmans werd gewijd”, heet het op de website.

Dat is niet helemaal waar: acht jaar geleden was er in het Kunstmuseum in Den Haag ook een indrukwekkende tentoonstelling van Brusselmans’ schilderijen, bescheidener van opzet weliswaar maar met grotendeels dezelfde topstukken. Toch is het een plezier om ze terug te zien in de zalen waar Brusselmans ze zelf ook meermaals gezien moet hebben. De presentatie is ruim en vanzelfsprekend: door de groepering van de werken begrijp je hun samenhang en de beweegredenen van hun maker zonder dat er veel verdere toelichting nodig is. Evengoed is er een mooie catalogus, met bijdragen van experts die niet alleen met kennis, maar ook met evidente liefde over ’s mans werk schrijven. De welwillende bezoeker kan gemakkelijk in die liefde mee.

Oké, in de eerste zaal is Brusselmans zichzelf nog niet. Hij schildert zijn landschappen, stillevens en figuurstukken in de streepjes van Van Gogh en Toulouse-Lautrec, in de zachte kleuren van Van Rysselberghe, licht en los zoals zijn jonggestorven academiegenoot Rik Wouters. Na de Eerste Wereldoorlog maken de impressionistisch geschilderde zorgeloze taferelen een tijdje plaats voor sociale thema’s in donkere verf. We zien volle, platte composities met boeren en arbeiders, klompen en aardappels, petten en handkarren. Echt opmerkelijk is het allemaal nog niet. Maar in de hemel achter de huizen en de kerk van Dilbeek, net buiten de stad, lichten dikke cumuluswolken op – en in die wolken verschijnt de definitieve, onmiskenbare Brusselmans. Ze zijn vereenvoudigd en levensecht tegelijk. Zo zou hij voortaan zijn wereld gaan vastleggen.

Brusselmans verhuisde in 1924 met vrouw en zoon naar Dilbeek en bleef daar de rest van zijn leven wonen en werken. In de jaren dertig maakte hij veel verschillende varianten op steeds hetzelfde uitzicht in de Broekbeekvallei, een lappendeken van weitjes en akkers met bomen en struiken en een rijtje huizen. Een landschap in coulissen, vaak onder stapelwolken die ook een soort zetstukken zijn, maar dan zwevend. In Bozar hangen vier van die Dilbeekse uitzichten naast elkaar. Het zijn volwassen vertalingen van een kinderlijke opgetogenheid, vergelijkbaar met de landschappen van Albert Marquet of David Hockney.

Licht met buitenlucht erdoor

De naïeve stijl doet denken aan decoraties voor een kinderkamer of illustraties voor een kinderboek, maar ondertussen getuigt de weergave van zonlicht, kleur en atmosfeer van intelligente observatie, van inzicht in oorzaak en gevolg. Je ziet de reeks en denkt: o ja, het ene moment is zo’n uitzicht wat het is, alledaags, niet per se mooi of lelijk, en het volgende moment breekt de zon door en legt accenten van licht naast de schaduwpartijen, waardoor alles op scherp komt te staan en bijzonder wordt. De zonkant van de huizen warmt op, de bomen en struiken krijgen gloeiend groene randjes. De coulissen maken misschien een theatrale indruk, maar het licht is geen theaterlicht. Het is fris licht, licht met buitenlucht erdoor. Je kunt de weersomstandigheden haast voelen: de zon en de wind, de twijfel over wel of niet een jas aan.

Tegen het einde van de tentoonstelling is er een zaal met winterse uitzichten de andere kant op, richting de Dilbeekse dorpskern, met een kasteelachtig landhuis, de Sint-Ambrosiuskerk en een boomgaardje op de voorgrond. De gebouwen en de kale bomen zijn weer sterk vereenvoudigd, terwijl de stemming weer uiterst subtiel is gebleven. Er kruipt kleur in het grijs rond en licht in de schemering. Dit is abstrahering op haar leukst en effectiefst: de regels zijn losgelaten, maar het beeld is nog altijd stevig in de werkelijke wereld geworteld. De intense observatie daarvan is leidend gebleven.

Tussen de zomer- en winteruitzichten liggen zalen met interieurs, stillevens, zelfportretten en portretten van Brusselmans’ echtgenote. Want als hij niet naar buiten keek, keek hij naar binnen, met dezelfde ontledende blik. Een enkele keer bezocht hij de Belgische kust. Daarvan getuigt een zaaltje met zeegezichten, ook weer tegelijk naïef-theatraal en vernuftig-realistisch. Maar Jean Brusselmans was geen reiziger. Meestal bleef hij thuis, op de plek waar hij toevallig terecht was gekomen, en schilderde wat daar te zien was. Vertrouwde beelden, die toch steeds in een ander licht stonden, in steeds veranderende kleuren. Een klein leven is groot genoeg voor wie er iets van weet te maken. Daar herinnert Brusselmans ons aan, en die herinnering is extra welkom nu in onze dagelijkse omgeving ook altijd schermpjes oplichten met ophef en dreiging uit de rest van de wereld. Denk je al die bedrukkende drukte weg, dan is dit wat er overblijft: de zon die tussen wolken door op een stel bomen en een rijtje huizen schijnt. Een schouwspel waarvan de aandachtige kijker niet gauw genoeg krijgt.

Kies NRC als voorkeursbron