Recente rellen in Durban tonen: in Zuid-Afrika is rond migratie een politieke krachtmeting gaande

Een slijterij wordt geplunderd terwijl de gemeentepolitie toekijkt. Een schroothandel wordt in brand gestoken. Tientallen voertuigen gaan in vlammen op. In de Zuid-Afrikaanse havenstad Durban trok collectieve woede tegen migranten afgelopen week van winkel naar winkel. Een winkelier, zelf migrant, vertelde verslaggevers van nieuwsplatform GroundUp donderdag hoe demonstranten hem uit zijn zaak hadden gesleurd en met een stok op het hoofd geslagen. Hij bloedde nog toen de verslaggevers hem aantroffen. Ook zij werden geschopt en met stokken belaagd toen ze de mars probeerden te filmen.

De lont werd donderdag aangestoken bij een aanmeldcentrum voor asielzoekers in Durban. Aanhangers van de beweging March and March voeren al maanden een gewelddadige campagne tegen migranten en winnen aan invloed. Ook in Soweto, een township bij Johannesburg, zo’n vijfhonderd kilometer ten noordwesten van Durban, braken rellen uit. In Durban werd het leger ingezet tegen de demonstranten..

De anti-migratiegroepen zijn onder andere woedend over een recente uitspraak van het Constitutionele Hof. De hoogste rechter van Zuid-Afrika bepaalde in juli dat mensen die het land zonder de vereiste papieren zijn binnengekomen, of zich niet op tijd hebben gemeld, toch een asielaanvraag moeten kunnen indienen. Nadat het ministerie van Binnenlandse Zaken eind september opdracht gaf de uitspraak uit te voeren, ontstonden lange rijen bij asielkantoren. Anti-migratiegroepen eisten dat de maatregel werd teruggedraaid.

De geweldsescalatie komt midden in de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen komende maand. Het wordt steeds aantrekkelijker voor politieke partijen om zich tegen migratie te keren. Die boodschap vindt gehoor in een land waar ruim een derde van de beroepsbevolking zonder baan zit. Maatschappelijke onvrede wordt daarnaast gevoed door wijdverbreide criminaliteit en corruptie.

Velen in zwarte arbeidersgemeenschappen vinden dat de belofte van materiële vooruitgang na de apartheid nooit is ingelost. Met name in die gemeenschappen weet March and March mensen te mobiliseren, waarbij ze zich veelal tegen migranten uit andere Afrikaanse landen keren. Zoals een demonstrant het eerder tegen persbureau Reuters verwoordde: „Mensen werken niet, de banen worden ingenomen door illegale buitenlanders. Het is niet eerlijk.”

Intussen probeert president Ramaphosa de rust te bewaren. Tijdens een bezoek aan Durban sprak hij in augustus zijn schaamte uit over de mishandeling van migranten uit andere Afrikaanse landen. „We kunnen op internationale toppen geen regionale samenwerking prediken en intussen op onze eigen straten mensen buitensluiten”. Eerder had hij in een televisietoespraak de zorgen over migratie legitiem genoemd; hij beloofde strengere controles en effectievere uitzettingen. Tegelijk benadrukte hij dat burgers het recht niet in eigen hand mogen nemen.

Live

Sorry, het lukt niet om de video af te spelen.
of probeer het later nog eens.

Vertrekultimatum

Nu het ANC van president Cyril Ramaphosa haar politieke overwicht heeft verloren, proberen andere partijen munt te slaan uit die maatschappelijke verbittering. De groeiende vijandigheid tegenover migranten biedt hun daarvoor een aanknopingspunt. Bovendien valt een kiezerspubliek te winnen dat het ANC, de voormalige bevrijdingsbeweging van Nelson Mandela, niet langer vanzelfsprekend trouw blijft. Ramaphosa zag zijn partij in 2024 voor het eerst sinds 1994 haar parlementaire meerderheid verliezen en moest een coalitieregering vormen. In KwaZulu-Natal, waar Durban ligt, werd de nieuwe MK-partij van oud-president Jacob Zuma zelfs de grootste.

Het gezicht van de March and March-beweging is Jacinta Ngobese-Zuma, een voormalige radiopresentator die sinds vorig jaar vanuit Durban demonstraties organiseert. Haar beweging eist strengere grenscontroles en dat banen voor migranten niet ten koste gaat van Zuid-Afrikanen. Voor migranten zonder geldige papieren stelde ze een vertrekultimatum. Toen dat op 30 juni verstreek zagen sommigen daarin een vrijbrief om zelf op te treden: migranten werden geïntimideerd en aangevallen en bij zorgcentra probeerden aanhangers hen de toegang te ontzeggen. Ngobese-Zuma zelf zegt geweld af te wijzen.

Lees ook

Duizenden Afrikaanse migranten vluchten voor xenofobisch geweld in Zuid-Afrika. ‘Ik ga terug, voordat ze me opnieuw neersteken’

Vrijdag kregen anti-migratiebewegingen op een belangrijk punt hun zin: Binnenlandse Zaken trok de uitvoeringsrichtlijn in. Volgens het ministerie waren kantoren binnen enkele dagen overbelast geraakt, liepen medewerkers gevaar en ontstonden „ernstige bedreigingen voor de openbare veiligheid en orde”. Een gevaarlijk precedent, vindt politiek socioloog Imraan Buccus, verbonden aan de Zuid-Afrikaanse denktank ASRI. „Zo wek je de indruk dat geweld loont. Bevalt een uitspraak van de hoogste rechter je niet, dan kun je met rellen de regering misschien alsnog op andere gedachten brengen.”

Ngobese-Zuma richt haar kritiek nadrukkelijk op de rechters. „Wat heeft democratie voor zin als er rechters zijn?”, vroeg ze deze week. „Waarom laten we de rechters dan niet gewoon ons leven bepalen?”. 

De kritiek op de rechters roept een oude politieke discussie op. Ook Ramaphosa’s voorganger Jacob Zuma keerde zich tegen de invloed van de rechterlijke macht. Zijn partij pleitte in 2024 zelfs voor een stelsel waarin het parlement, en niet het Constitutionele Hof, het hoogste gezag heeft.

Emoties en spektakel

Intussen trekken politici met hun woorden steeds scherpere grenzen. „Zuid-Afrika behoort toe aan iedereen die er legaal woont”, schreef Herman Mashaba, leider van oppositiepartij ActionSA, zondag. „Ik heb geen oplossing voor Afrika. Ik heb een oplossing voor Zuid-Afrikanen.

Een dag eerder had Ngobese-Zuma nieuwe protesten aangekondigd. „Abahambe”, [ze moeten weg], zei ze over mensen die zich volgens haar ten onrechte als vluchteling voordoen.

Volgens migratieonderzoeker Loren Landau van de Universiteit van de Witwatersrand hebben politici de anti-migrantenretoriek van de randen naar het centrum van de politiek gehaald. „In Zuid-Afrika ontstaat een nieuwe politieke orde.”, zegt hij. „Die draait meer om groepsidentiteit en corruptie dan om grondwettelijke beginselen. Terwijl het belang dat wordt gehecht aan de grondwet en de rechten van immigranten afbrokkelt, is de politieke agenda helemaal veranderd. De huidige protesten maken zichtbaar dat het inhoudelijke politieke debat is verdwenen. Wat we nu zien, is een politiek die draait om emoties en spektakel.”

De campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen van 4 november gaat dan ook deels over besluiten die buiten de stadhuizen vallen. Socioloog Buccus voorspelt een „bijzonder felle” strijd. Nieuwe politieke stemmen dreigen misbruik te maken van legitieme maatschappelijke frustraties, zegt hij. „De zorgen waaruit die voortkomen, zijn legitiem. Werkloosheid, armoede en ongelijkheid zijn reële problemen. Maar deze politici beloven oplossingen die ze niet kunnen waarmaken en geven mensen daarmee valse hoop. Het probleem is de manier waarop zij politiek bedrijven.”

De strijd tegen migratie brengt intussen opmerkelijke politieke bondgenoten bijeen. March and March heeft een geestverwant gevonden in AfriForum, de ultraconservatieve belangenorganisatie die zich grotendeels richt op witte Zuid-Afrikanen. Samen willen ze optrekken rond thema’s als migratie, onderwijs in de moedertaal en criminaliteitsbestrijding.

Voor Buccus is die toenadering minder tegenstrijdig dan ze op het eerste gezicht lijkt. Dat Ngobese-Zuma een ‘AfriForum voor zwarte Zuid-Afrikanen’ wil oprichten, vind hij tekenend. „Beide bewegingen stellen de belangen van hun eigen bevolkingsgroep voorop. Daarmee raakt het ideaal waarop de Zuid-Afrikaanse democratie werd gebouwd, een land waarin iedereen erbij hoort, steeds verder uit zicht.”

Hoewel de anti-migratieretoriek breed gehoor lijkt te vinden, is het op straat beduidend rustiger geworden. Onderzoeksorganisatie ACLED registreerde zo’n vijftien betogingen in augustus tegenover zeker 150 betogingen in juni. In Durban bleek afgelopen week hoe honderden demonstranten desondanks landelijk impact hadden. „Een gewelddadige minderheid krijgt steeds meer invloed en kan inmiddels de politieke agenda bepalen”, zegt Landau. „Veel Zuid-Afrikanen voelen zich ongemakkelijk bij de methoden van March and March. Maar de vijandige opvattingen over immigranten worden door een groot deel van de bevolking gedeeld.”

Verkeerde strijd

Uit 235 getuigenissen die onderzoeksplatform Viewfinder vorige week analyseerde, bleek dat bijna een derde van de ondervraagde slachtoffers fysiek geweld meldde. Het geweld richt zich allerminst uitsluitend tegen ongedocumenteerde migranten. Bij een controle van 457 belaagde migranten in Durban bleken slechts drie mensen geen geldige verblijfsdocumenten te hebben.

Niet alle politieke partijen gaan mee in de vijandigheid tegenover migranten. Volgens Julius Malema, leider van de linkse EFF, richten de demonstranten hun woede op de verkeerde mensen. Hoeveel Zuid-Afrikanen hebben werk gevonden nadat migranten waren verjaagd, vroeg Malema zich tijdens een bijeenkomst in mei hardop af. Malema wees een maand later op de raciale scheidslijn in het geweld tegen migranten. „Tegen witte mensen gedragen ze zich uiterst beleefd, tegen zwarte mensen gebruiken ze geweld”.

Volgens Buccus vrezen politieke partijen kiezers te verliezen als ze niet meegaan in de xenofobe retoriek van March and March. „Ook in zwarte arbeidersgemeenschappen, die een afkeer hebben van migranten. Maar op de lange termijn is dat geen houdbare strategie. Iemand als Malema kiest een andere koers, ook al kan hem dat veel stemmen kosten. Maar daardoor behoudt hij wel zijn geloofwaardigheid.”