Bij de ChristenUnie ‘blijft barmhartigheid belangrijk’, maar krijgen ‘duidelijke grenzen en heldere afspraken’ over asiel voorrang

„En dan geef ik graag Leen het woord”, zegt de presentator van het partijcongres van de ChristenUnie, afgelopen juni in Harderwijk. Leen van Dijke, oud-fractievoorzitter van de CU in de Tweede Kamer, komt gedecideerd het podium oplopen en gaat recht op het spreekgestoelte af. „Je wil zelfs de mooie katheder”, zegt de presentator, die er snel zijn papieren van afhaalt.

Van Dijke begint zijn lange betoog met een excuus. Er is, zegt hij, een „verwoed debat gaande over asielmigratie” en daarin heeft hij soms „te robuuste” woorden gebruikt. Maar hij blijft erbij: „Er is geen asielcrisis. Er is een opvangcrisis.”

Vanuit het publiek vallen allerlei leden hem bij, zoals Marieke van Beek, fractievoorzitter van CU Gelderland. „Onze diepste waarden zijn toch bewogenheid met onze naasten in nood en een heilige strijd tegen het onrecht in deze wereld?”

Een paar dagen voor het congres had de Tweede Kamerfractie van de ChristenUnie voor een tweetal strengere asielmaatregelen gestemd, die een meerderheid haalden. Over die maatregelen wordt deze dinsdag gedebatteerd in de Eerste Kamer. Er is een hoofdelijke stemming aangevraagd, meteen na het debat. Het ziet ernaar uit dat ze ook in de senaat een meerderheid krijgen.

De steun van de Tweede Kamerfractie ontketende een verwoed debat in de partij, dat nog steeds sluimert. Het gaat over waarden van de ChristenUnie die nu tegenover elkaar zijn komen te staan: barmhartigheid en naastenliefde versus pragmatisme en bestuurlijke verantwoordelijkheid.

De twee maatregelen komen uit de ‘asielnoodmaatregelenwet’ van voormalig asielminister Marjolein Faber (PVV), die dit voorjaar sneuvelden in de Eerste Kamer vanwege een andere maatregel in het pakket: het strafbaar stellen van onrechtmatig verblijf in Nederland.

Schrappen van dwangsommen

De eerste van de twee betreft het schrappen van dwangsommen, die de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) moet betalen aan asielzoekers die te lang moeten wachten op een beslissing over hun verblijf. Volgens de IND vertragen de dwangsommen het asielsysteem. De tweede maatregel is een uitbreiding van de ongewenstverklaring, waardoor het makkelijker wordt om overlastgevende asielzoekers ‘ongewenst’ te verklaren en uit te zetten.

De twee maatregelen zijn ondergebracht bij de Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring. Die moet onder andere regelen dat er meer dwang kan worden gebruikt bij de uitzetting van uitgeprocedeerde asielzoekers.

In mei had partijleider Mirjam Bikker haar draai op asiel al groots aangekondigd in De Telegraaf. Vorig jaar stemde de ChristenUnie nog tegen de asielnoodmaatregelenwet en ook specifiek tegen een amendement dat de dwangsommen moest afschaffen. „Nieuwe tijden”, zei Bikker in De Telegraaf, „vragen om nieuwe antwoorden.” De ChristenUnie wil „deel zijn van de oplossing”. „Ik zie dat de asielketen aan het vastlopen is. De dwangsommen zijn het afgelopen jaar verdubbeld en de gevolgen zijn groot, want de IND gaat steeds trager werken.”

Verontwaardiging vanuit de achterban volgde. Die sprak zich uit in kranten met christelijke wortels. ‘Ook de ChristenUnie gaat nu mee op de rechtse golf’ kopte een opiniestuk in Trouw van initiatiefnemers van De Linkse Kerk, een beweging van linkse christenen. Buitengewoon CU-raadslid in Amersfoort Habtom Yohannes, die zelf vluchteling was, schreef in dezelfde krant dat hij met onmiddellijke ingang opstapte. In het Nederlands Dagblad (ND) spraken onder anderen jongerenafdeling Perspectief en Leen van Dijke zich uit. Van Dijke leidde vanaf 1994 de RPF in de Tweede Kamer totdat die in 2001 opging in de ChristenUnie, waar hij daarna een jaar fractievoorzitter van was.

Maar, zoals dat gaat, er was ook kritiek op de criticasters. CU-leden uit Zeeland spraken in het ND juist van een „nuchtere stap vooruit”. In een ander ND-artikel zei Vincent Bos, CU-wethouder in Oudewater: „Electoraal gezien heeft de ChristenUnie de wind al jaren niet mee. Dat ligt niet alleen aan asiel, maar het is wel een belangrijk onderdeel ervan. Het is daarom verstandig dat de partij wil meewerken aan oplossingen.”

Lees ook

Wereldbeeld van christenen in Oldebroek splijt op asiel: ‘heb uw naaste lief’ of ‘sluit de grenzen’?

‘Duidelijke grenzen en heldere afspraken’

„Het lastige is”, zegt Hans Vollaard, politicoloog verbonden aan de Universiteit Utrecht, „dat de CU-achterban over bepaalde politiek gevoelige onderwerpen behoorlijk van mening verschilt.” Hij haalt cijfers aan uit het laatste Nationaal Kiezersonderzoek, dat traditioneel na elke Tweede Kamerverkiezing verschijnt. Een derde van de CU-kiezers vindt dat de Nederlandse regering Palestina als onafhankelijke staat moet erkennen, 40 procent vindt van niet. Een derde vindt dat de overheid de bouw van nieuwe moskeeën moet voorkomen, ruim de helft vindt van niet. Ruim 20 procent vindt dat migranten hun eigen cultuur mogen houden, terwijl de helft vindt dat die zich moeten aanpassen aan de Nederlandse cultuur.

En toch moet de ChristenUnie het steeds meer hebben van haar politieke standpunten, want het geloof is langzaamaan niet meer het belangrijkste bindmiddel, zegt Vollaard. „Het christendom individualiseert. Bij de ChristenUnie is het nu minder dan vroeger: ik stem erop, omdat ik bij een kerkgemeenschap hoor. Kiezers scheiden hun politieke voorkeur tegenwoordig meer van hun geloof en denken, bij de VVD, Pro of SP kan ik ook christen zijn.”

Volgens Vollaard is de asieldraai van ChristenUnie ook als rukje naar rechts te zien, mogelijk vanwege „chagrijn” na de gemeenteraadsverkiezingen van afgelopen maart. Toen kreeg de CU zo’n 2,8 procent van de stemmen, waar dat in 2022 nog 3,9 procent was. „Traditiegetrouw vertaalt zich dat dan in het verhaal: jongens, we worden als te links beschouwd en dat willen kiezers niet, zeker niet op kwesties als asiel.”

Op basis van wat de CU-kiezers zelf aangeven in het Nationaal Kiezersonderzoek zou Vollaard de CU als een tikkeltje centrumrechts beschouwen, toch heeft de partij een wat linkser imago. Dat voert hij onder meer terug op de Tweede Kamerverkiezingen van 2006. In aanloop daarnaartoe stond de CU er goed voor, waarop Maxime Verhagen, fractievoorzitter van grote concurrent CDA bedacht: we gaan ze als links afficheren, hun drang tot barmhartigheid benadrukken. Dat is de CU altijd blijven achtervolgen. In 2006 haalde ze nog bijna 4 procent van de stemmen, daarna alleen maar minder.

In haar toespraak op het ChristenUnie-congres in juni staat Mirjam Bikker even stil bij de kwestie. Ja, zorg en barmhartigheid blijven belangrijk, zegt ze tegen de volle zaal. Maar „duidelijke grenzen en heldere afspraken” zijn dat ook. Ze haalt voorbeelden aan van overlastgevende asielzoekers en zegt dat dwangsommen niet meer werken. Daarom steunt de Tweede Kamerfractie de maatregelen. „Want alleen door rechtvaardig te zijn, kunnen we barmhartig blijven.”

Motie om ’trouw’ te blijven

„Ik ken de ChristenUnie als een partij die bestuurlijke verantwoordelijkheid wil dragen, zich constructief wil opstellen”, zegt Vollaard, „dus de argumentatie van Bikker verrast mij niet.” Tegelijkertijd merkt hij op dat uit het Nationaal Kiezersonderzoek blijkt dat migratie niet het belangrijkste onderwerp is voor CU-kiezers. Bovendien is het een behoorlijk grote draai, als je je bedenkt dat het kabinet-Rutte IV is gevallen doordat de ChristenUnie en D66 de asielmaatregelen van de VVD te streng vonden.

Dwangsommen afschaffen is juist niét rechtvaardig, zegt Leen van Dijke strijdlustig aan de telefoon. „Je doet een enorm concessie aan de rechten van mensen die toch al niet veel rechten hebben.” Hij hoorde van Bikker dat lokale bestuurders haar regelmatig bellen met noodkreten. Hij begrijpt dat ze iets wil doen. „Maar dan is niet het antwoord om mee te gaan in het sentiment van de ‘asieltsunami’. We moeten de problematiek weer beheersbaar maken, gewoon ons huiswerk goed doen.”

Op het partijcongres riep hij de CU met een motie op om „trouw” te blijven aan haar „kernwaarden”. „Toen ik die motie indiende, was de stemming in de Tweede Kamer al geweest.” Hij verwachtte daarom dat een motie over de asielmaatregelen het niet zou halen, omdat de leden dan zouden denken: mosterd na de maaltijd. „Dus ik dacht: ik dien een motie in waar je met goed fatsoen niet tegen kunt stemmen.” Met zijn motie vroeg Van Dijke het bestuur om verantwoording af te leggen over het asielbesluit en uit te leggen hoe dat zich verhoudt tot de kernwaarden van de CU. Hij kreeg steun van 87 procent van de aanwezigen.

Een ander lid besloot wél om alsnog een motie in te dienen over een van de maatregelen. De motie riep op om de dwangsommen niet af te schaffen. 38 procent was vóór, 55 procent was tegen.

Lees ook

‘De strafbaarstelling van illegalen vinden we een probleem. Voor God is een mens niet illegaal’