Zwemmen in de Tiber gaat nog niet, maar met de ‘blonde’ rivier in Rome gaat het beter dan het lijkt

Op een warme nazomerdag eind september verzamelt Nathan Martin (10) met zijn klasgenoten van het lycée Chateaubriand, een prestigieuze Franse school in Rome, afval aan de oevers van de Tiber. Hij vertrok die ochtend verstrooid naar school, waardoor hij twee schoenen van hetzelfde sportmerk draagt, maar in een verschillende kleur. Afval opruimen doet hij wél met veel aandacht. „Triest wat hier allemaal ligt, want dit is onze planeet”, zegt de jongen.

De school brengt zijn leerlingen aandacht bij voor klimaat en natuur, door afval te sorteren, zelf te composteren en deel te nemen aan We Can Blu It!, een campagne die zich richt op de Tiber. Centraal staan milieueducatie, duurzaamheid, afvalinzameling en sport, zoals een roeiwedstrijd op de beroemde rivier.

Zo’n campagne is nodig ook. In Rome puilen de gemeentelijke afvalbakken vaak uit, zelfs al worden ze elke nacht geleegd. Romeinse huishoudens betalen afvalbelasting op basis van hun woonoppervlakte en het aantal bewoners, ongeacht hoeveel huisvuil ze produceren. De omgeving van de Tiber wordt op sommige plekken als een sluikstort gebruikt, stelt vrijwilliger Dalia Zamponi (19) vast, die hier vorig jaar ook kwam opruimen. „Boeken, schoenen en kleren, je kon het zo gek niet bedenken. We vonden zelfs wasmachines en een koelkast in de struiken rond de rivier”, zegt de ballerina en studente bedrijfskunde.

In vergelijking met de troep aan de waterkant is de Tiber zelf niet per se zo vuil als hij eruitziet, leert een motorboottochtje met Filippo Carfagni, waterliefhebber, wedstrijdroeier en een van de initiatiefnemers van We Can Blu It!. „Het water is van nature troebel door slib en andere fijne sedimenten die erdoorheen zweven”, zegt hij. De Romeinen spreken van de „blonde Tiber”, verwijzend naar de gelige kleur van het water. Auteurs uit de Oudheid noemden de rivier al geregeld flavus – geel of goudblond.

Belangrijke ecologische corridor

De Tiber ontspringt in de Apennijnen en legt vervolgens ongeveer 405 kilometer af tot aan de Tyrreense Zee. Ondanks zijn sterk verstedelijkte loop door Rome vormt de rivier er nog altijd een belangrijke ecologische corridor. Dat Rome de biodiversiteit van de Tiber tegenwoordig expliciet als natuurwaarde erkent, blijkt onder meer uit het nieuwe centrum voor rivier- en stadsbiodiversiteit, een innovatief, drijvend wetenschaps- en educatiecentrum op de Tiber.

Langs het water maak je kans om wilde eenden, reigers, kleine zilverreigers, aalscholvers en ijsvogels op te merken. Ook onder water is het ecosysteem veel rijker dan een eerste blik op het troebele rivierwater doet vermoeden.

„Kijk, daar vliegt net een aalscholver voorbij”, zegt Giovanni Mattias van het Wereldnatuurfonds (WWF) in Rome, aan de oever van de rivier, waar verschillende natuurorganisaties met infostands deelnemen aan de bewustmakingscampagne. „Het gaat wellicht beter met de Tiber dan wij denken, want al die vogels zeggen iets over de leefomgeving”, zegt Mattias, die bioloog is. „Het water zit vol vis, want anders vloog die aalscholver hier gewoon weg.” De biodiversiteit zegt niet alles over de kwaliteit van het rivierwater, want dat is voorlopig nog niet schoon genoeg om er veilig in te zwemmen.

Romulus en Remus in een mand in de Tiber

De Tiber is onlosmakelijk verbonden met Rome en maakt zelfs deel uit van de stichtingsmythe van de Eeuwige Stad. Volgens de Romeinse legende werden de tweelingbroers Romulus en Remus als baby’s in een mand in de Tiber gezet en vervolgens door een wolvin gevonden en gevoed. Romulus zou in 753 voor Christus de stad hebben gesticht. De oude Romeinen vereenzelvigden de Tiber met de riviergod Tiberinus en eerden hem met speciale feesten en rituelen.

„Eeuwenlang vormden stad en rivier een geheel, maar dat veranderde door de bouw van hoge rivierdijken aan het einde van de negentiende eeuw”, zegt bioloog Mattias. De muraglioni kwamen er na een verwoestende overstroming van 1870 en moesten Rome beschermen tegen nieuwe overstromingen. Op zijn telefoon toont hij werk van de Italiaanse schilder Ettore Roesler Franz, die de oude, landelijke plekjes van Rome vastlegde op doek voordat de stad door modernisering en stadsuitbreiding ingrijpend veranderde. Zijn schilderijen, een uniek document van de tijd dat Rome er nog heel ruraal uitzag, hangen in het Museum van Rome in Trastevere – de naam van die wijk betekent letterlijk „aan de overkant van de Tiber”.

Tegenwoordig is het leven in Rome en langs de Tiber sterker van elkaar gescheiden, met uitzondering van de zomer, als de oevers met barretjes en eettentjes een sfeervol onderdeel worden van het nachtleven. De centrumlinkse burgemeester Roberto Gualtieri heeft het ambitieuze plan om zwemmen in de rivier weer mogelijk te maken, net zoals in de Seine in Parijs. Een technische werkgroep onderzoekt sinds vorig jaar welke ingrepen daarvoor nodig zijn. Vooral de samenvloeiing met de zijrivier Aniene geldt als een belangrijke bron van vervuiling. De streefdatum om de Romeinen weer een duik te laten nemen in de Tiber, is 2032.

Lees ook

Vanaf zaterdag mogen Parijzenaren weer zwemmen in hun Seine. ‘Superschoon is het niet’

Sinds enkele jaren legt Rome extra fiets- en wandelpaden aan, en kwamen er parken met toegang tot en uitzicht op de rivier. Meer toegankelijkheid voor mensen creëren is mooi, maar de aanleg van zulke parken heeft vaak een schaduwzijde voor de natuur, waarschuwt Mattias: „Voor velen is de natuurlijke begroeiing langs de oevers vast een hoop chaos en onkruid. Maar biologen zien een complex en fascinerend ecosysteem met planten, dieren en insecten dat je beter niet verstoort.”

Langs de Tiber kwamen afgelopen jaren extra fiets- en wandelpaden en parken met toegang en uitzicht op de rivier.