In de Atheense krakersgemeenschap is een kapotte waterleiding van iedereen – maar de regering wil dat niet meer

Langs Prosfygika lopen zonder even op te kijken, lukt niet. Op een van de acht gelige, afgebladderde woonblokken hangt een metershoge poster van een man met een doek voor zijn mond en een fakkel in zijn hand. De bijna een eeuw oude blokken staan aan een van de drukste wegen van Athene, tussen de witte gebouwen van de politie, het Hooggerechtshof en een ziekenhuis. Op de balkons wappert was, tussen de blokken spelen kinderen. Hier huist een van de laatste én grootste krakersgemeenschappen van Europa. Maar die gemeenschap staat onder druk.

„Eigenlijk dekt ‘krakersgemeenschap’ de lading van Prosfygika niet”, zegt advocaat Nikos Kolokotronis (45) terwijl hij een shagje rolt. „Het is een manier van leven.” De bewoners wonen hier niet alleen samen, maar organiseren ook gezamenlijk zorg, voedsel én verzet. Het is een model van „wederzijdse hulp, zelforganisatie en autonomie”, zegt Kolokotronis, „en een doorn in het oog van de autoriteiten”.

Sinds de conservatieve premier Kyriakos Mitsotakis in 2019 aantrad, zijn alleen al in Athene tientallen kraakpanden ontruimd. Mitsotakis ziet die ontruimingen als onderdeel van de strijd tegen „criminaliteit en wetteloosheid”. De regering vindt dat zulke plekken moeten worden „bevrijd en teruggegeven aan de burgers”. Ook voor de krakers van Prosfygika is volgens de regering geen plek.

Eind vorig jaar kwam de regio Attica, waarin Athene ligt, met een plan om de blokken met Europese fondsen te renoveren tot sociale huurwoningen. De ruim vierhonderd bewoners uit 27 landen kwamen in dat plan niet voor. Twee leden gingen in reactie daarop maandenlang in hongerstaking, er zijn protesten en confrontaties met de politie en door de hele stad hangen posters: „Save Prosfygika”.

Kolokotronis noemt Athene chaotisch en verstikkend. Maar toen hij tijdens zijn studie vijf jaar in Stockholm woonde – daar is het pas echt mooi, zegt hij – miste hij de „felle sociale beweging” van zijn thuisstad. Nu gaat hij niet meer weg, niet sinds hij onderdeel is van Prosfygika.

Lees ook

Wie zijn de krakers van nu? ‘We willen geen last zijn maar een aanwinst’

Weinig sociale huisvesting in Griekenland

Als advocaat weet Kolokotronis precies hoe het Griekse recht werkt, en hoe vaak de regels worden genegeerd. „In Griekenland gooit de politie krakers gewoon op straat, voorbijgaand aan hun mensenrechten.” Dat de regio de gebouwen wil omvormen tot sociale huurwoningen, vertrouwt hij niet. Sociale huisvesting bestaat nauwelijks in Griekenland, tijdens de eurocrisis werd de publieke huisvestingsorganisatie opgeheven. „Het is een smoes om van ons af te komen.”

Kolokotronis loopt langzaam door de wijk en wijst naar de Berkin-Elvanbakkerij, „vernoemd naar een Koerdische tiener die in 2014 tijdens protesten in Istanbul door politiegeweld overleed”. Een paar deuren verder zijn de gratis verblijven voor patiënten van het naastgelegen ziekenhuis, die ogen als B&B’s. „Zo’n nette woning had je zeker niet in een krakerswijk verwacht?” Onderweg maakt Kolokotronis met iedereen een praatje. „Prosfygika ís een soort sociale huisvesting”, zegt hij. „De enige van Athene!”

De acht woonblokken werden in de jaren dertig gebouwd voor vluchtelingen uit Turkije. Volgens architect en emeritus-hoogleraar Stavros Stavrides leefden er vanaf het begin buitenbeentjes. De nieuwkomers waren „veel vrijer dan de conservatieve Atheners”, bijvoorbeeld in de omgang tussen mannen en vrouwen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog boden de blokken onderdak aan verzetsstrijders; daarna werden ze een communistisch bolwerk in gevechten tegen de Griekse staat. De kogelgaten zitten nog altijd in de gevels.

Rond de eeuwwisseling wilde de staat van de gehavende blokken af. Appartementen werden opgekocht en onteigend, maar bewoners, architecten en academici, onder wie Stavrides, kwamen in verzet. Met succes: de gebouwen kregen bescherming als monument. Veel overheidswoningen bleven leeg en raakten verder in verval. Krakers trokken erin en vanaf 2010 organiseerden bewoners zich. Drugsnetwerken en illegale onderverhuurders werden verdreven en het huidige Prosfygika ontstond.

De meeste bewoners wonen hier uit noodzaak: vluchtelingen, ouderen, gezinnen met weinig geld. De woningnood in Athene is hoog en huren stijgen snel, terwijl de inkomens achterblijven en zo’n 120.000 woningen als leeg geregistreerd staan. „Als we collectief die panden zouden kraken, zou er geen woningnood zijn”, zegt Kolokotronis.

Prosfygika trekt ook mensen aan die elders wél een huis, opleiding of baan hebben. Uit de hele wereld komen mensen voor maanden of jaren naar de vervallen buurt, opvallend vaak jongeren uit België, Nederland en Duitsland. „Hier vinden ze een manier van samenleven die een leegte in het leven van veel jongeren vult”, zegt Kolokotronis. Deze zomer kwamen tientallen oud-bewoners en betrokkenen terug om de gemeenschap te verdedigen.

Een collectief leven

Op de stoep van één van de woonblokken zit de Nederlandse Pierik Brands (24), haar rugzaknaast zich. Twee jaar geleden kwam ze voor het eerst in Prosfygika. Tijdens een minor in Athene hielp ze een Iraanse vluchteling die dringend woonruimte nodig had. Via-via hoorde ze dat hij misschien in de krakersgemeenschap terechtkon.

Ze studeerde „iets humanitairs, maar heel beleidsmatig”, niet zo nuttig, vindt ze achteraf: een steentje bijdragen aan een betere wereld doe je niet van bovenaf, maar fysiek. In het Westen had ze geleerd over humanitaire hulp, waarbij organisaties voedsel of kleding uitdelen. „Maar de hiërarchie tussen degene die helpt en degene die geholpen wordt, blijft daarbij intact”, zegt Brands.

In Prosfygika zag ze iets anders: hier leef je samen met de mensen die je helpt, en zij helpen jou. Iemand kan woonruimte nodig hebben en op kinderen passen, een ander helpt in het weekend lekkende leidingen repareren. Brands begon met een paar uur meedraaien in de bakkerij en trok, net als de vluchteling die ze had geholpen, binnen een maand in.

De gemeenschap telt 22 ‘structuren’: van bakkerij en gezondheidspost tot juridische hulp, technische dienst en crèche. Op maandag vergaderen bewoners over grotere beslissingen. Verschillen tussen bewoners zijn klein: wie meer tijd, geld of maatschappelijk privilege heeft, legt meer in.

Zomaar een leeg appartement betrekken kan niet. „Bewoners moeten begrijpen wat deze gemeenschap is en wat collectief leven van je vraagt”, zegt Kolokotronis, die sinds 2023 in Prosfygika woont. Vrijblijvend is het leven hier dus niet. „Een kapotte waterleiding is een kapotte waterleiding van iedereen”, zegt Brands.

Zoals veel buitenlandse bewoners die op den duur door moeten met hun leven thuis, bleef Brands niet heel lang. Na vijf maanden keerde ze terug naar Brussel om haar studie af te maken. De ideeën nam ze mee: ze ging werken in de zorg.

‘Eerste dag, eerste arrestatie’

Verderop in de wijk wordt de gezamenlijke kinderopvang opgeknapt. Een groep kleurrijk geklede twintigers praat Grieks en Engels door elkaar terwijl ze stoelen verslepen en met verfkwasten in de weer zijn. Een van hen is Melissanthi Kouzoupi (27), die vier jaar geleden over Prosfygika hoorde en zonder iemand te kennen aanschoof bij een bewonersbijeenkomst. Diezelfde dag kwam de politie om een van brandstichting verdachte bewoner te arresteren. De operatie escaleerde, Kouzoupi belandde met tientallen anderen op het dak. 78 mensen werden gearresteerd.

Meer nog dan het politiegeweld maakte de onderlinge band tussen de bewoners indruk, zeker omdat ze worstelde met het individualistische leven in de stad. Kouzoupi besloot te blijven. „Eerste dag, eerste arrestatie”, zegt ze lachend.

Prosfygika zit in alles, van hoe je met je buurman praat tot hoe je op straat staat en weigert iemand achter te laten

Suzon Doppagne – Bewoner Prosfygika

De verdediging van de wijk is voor Kolokotronis inmiddels een dagtaak. Met een delegatie bewoners kreeg hij in Brussel 35 Europarlementariërs zover vragen te stellen aan de Europese Commissie. Die benadrukte dat bij Europese financiering de grondrechten van bewoners moeten worden gerespecteerd en dat bij ontruiming overleg en alternatieve huisvesting nodig zijn. Ook Amnesty International en VN-rapporteurs waarschuwden de Griekse regering.

Twee leden waren bereid hun leven ervoor op het spel te zetten. Aristotelis Chantzis ging in februari in hongerstaking; op 1 mei sloot de Belgische Suzon Doppagne zich aan. Op het drukste plein van Athene riep ze: „Prosfygika zit in alles, van hoe je met je buurman praat tot hoe je op straat staat en weigert iemand achter te laten.”

Doppagne hield het 55 dagen vol, Chantzis 140. Ze staakten tot de gemeenteraad van Athene in juni opriep het renovatieplan stil te leggen en aandrong op gesprekken tussen de gemeenschap, de regio Attica en de Griekse regering. Attica opende daarna een registratieplatform waarop de bewoners hun gegevens en verzoeken konden doorgeven. Dat zijn de bewoners volgens Kolokotronis niet van plan: „Ze willen ons niet helpen. Ze willen onze namen en gegevens verzamelen, ons één voor één kunnen vinden en zo het collectief breken.”

Ondertussen blijft de nationale regering dreigen. Eind juli zei een woordvoerder dat „krakers eruit zullen worden gezet zolang deze regering bestaat”. Voor kwetsbare bewoners en kinderen zou vervangende opvang komen.

Een aantal weken later is Brands weer terug in Brussel. Prosfygika heeft de zomer overleefd. Of de gemeenschap in de lente nog overeind staat, weet niemand. De renovatieplannen van de regio zijn volgens Griekse media rond, het enige obstakel is de gemeenschap. Overleven zal die hoe dan ook, zegt Brands aan de telefoon. „De manier van denken is allang meegenomen naar andere Europese steden.”

Lees ook

Veertig jaar nadat de tanks door de straten rolden, blikken een kraker en agent terug