Acteur Javier Bardem heeft al tal van onvergetelijke personages op zijn naam staan en schittert nu weer

Door alle iconische psychopaten en moordenaars die acteur Javier Bardem (1969) de afgelopen jaren speelde, vergeet je soms hoe charmant en verleidelijk de Spaanse acteur ook kan zijn op het witte doek. In de openingsscène van The Beloved word je daar weer aan herinnerd. Bardem speelt de succesvolle en grensverleggende regisseur Esteban die probeert zijn van hem vervreemde dochter te overtuigen de hoofdrol in zijn nieuwe film te spelen. Hij werpt tedere blikken, stelt geïnteresseerde vragen, wijst haar op andere sterren die zullen meespelen. Het lijkt een ‘offer she can’t refuse’. Tot zij een herinnering uit haar jeugd ophaalt en zijn blik verstart, onder die dikke laag charme blijkt ook iets minder liefelijks te schuilen.

Bardem is momenteel nog niet te vinden in de lijstjes waarin vakbladen voorspellen wie de kanshebbers zijn voor de komende Oscar voor Beste Acteur. Behoorlijk opmerkelijk, want de rol van de onvoorspelbare Esteban is hem op het lijf geschreven en de Spanjaard werd al viermaal eerder voor het beeldje genomineerd.

Bardem speelde gedurende zijn lange carrière al talloze onvergetelijke personages. Mannen wier zelfvertrouwen vaak kan tippen aan dat van Cristiano Ronaldo en die een onmiskenbaar magnetisme uitoefenen op hun medepersonages en de kijker, zoals kunstenaar Juan Antonio in Vicky Cristina Barcelona (2008) van Woody Allen. Of angstaanjagende, bloeddorstige personen, zoals psychopaat Anton Chigurh in No Country for Old Men (2007), de enige film waarvoor de acteur een Oscarnominatie verzilverde. Maar de kracht van Bardem is dat veel van zijn personages juist sporen hebben van beide uitersten en zowel afstotelijk als innemend zijn. Esteban valt in die categorie. Net als Bardems bekendste filmrol trouwens, die van cybercrimineel Raoul Silva in James Bondfilm Skyfall – volgens sommigen de beste bondschurk ooit: een melodramatische, theatrale en tegelijkertijd diep tragische crimineel die eigenlijk vooral lijkt te snakken naar een aai over de bol van M én een erotisch momentje met Bond.

Ironisch schmieren

Bardem is een van die acteurs die zowel ironisch kan schmieren als naturalistisch of zelfs minimalistisch spelen wanneer een rol dat vraagt. IJdelheid of schroom lijken hem vreemd. Iets wat zijn vaak intense spel, in combinatie met zijn masculiene uiterlijk, diepe stem en slaapkamerogen, de ene keer hilarisch en dan weer diep angstaanjagend maakt.

Dat Bardem geen moeite heeft om de spot te drijven met zichzelf, demonstreerde hij al met het personage waarmee hij in 1992 in zijn thuisland doorbrak, in de over-the-top-tragikomedie Jamón Jamón. Hierin speelt Bardem de dommige Raúl, een medewerker van een hamfabriek en wannabe-stierenvechter die bijklust als onderbroekenmodel, wat aanleiding geeft tot veel ironische close-ups van zijn kruis. Raúl wordt ingeschakeld door de directrice van de onderbroekenfabriek om haar zoons verloofde te verleiden. Alleen valt moeder vervolgens zelf voor Raúl, wat resulteert in een kluwen van jaloezie, vleselijke lusten en theatrale emoties. Het is op de set van Jamón Jamón dat Bardem zijn latere vrouw Pénélope Cruz leert kennen. Al zouden de twee pas vijftien jaar later een koppel worden, nadat ze opnieuw tegenspelers werden in Vicky Cristina Barcelona.

Maar ook zonder schmierend acteerwerk kan de acteur een scène naar zich toe trekken. Het meest iconische less-is-more-Bardem-moment is waarschijnlijk het gesprekje dat zijn volstrekt emotieloze en gretig schedels doorborende personage voert met een winkelmedewerker in No Country for Old Men van de gebroeders Coen. Er komt geen bloed, wapen of stemverheffing aan te pas, toch voelen zowel Chigurghs gesprekspartner als de kijker dat tussen de twee mannen discussie op leven en dood plaatsvindt door de dreiging die Bardem oproept met zijn doodse blik en dwingende stem. Ook hier blijkt trouwens zijn gebrek aan ijdelheid: hij was zelf pas echt overtuigd dat hij de juiste acteur was voor het gewelddadige personage nadat een kapper hem het idiote pagekapsel had aangemeten dat de Coens hadden bedacht, omdat het er zo „leuk en belachelijk” uitzag.

En dan zijn er nog de talloze, complexe dramatisch figuren die Bardem de afgelopen decennia speelde waarvan geen geestige of bloederige memes te maken zijn, maar die minstens even memorabel zijn. Zoals de verlamde Ramón Sampedro in biopic Mar adentro (2004), waarbij Bardem de humor, wanhoop en het verlangen naar een waardig einde van zijn personage overbracht terwijl hij grotendeels aan bed gekluisterd was. Of zijn rol in Biutiful (2010) als terminale sjacheraar Uxbal die zijn leven op orde wil brengen.

Engels ‘experiment’

Dat Bardem zou gaan acteren, lag vrij voor de hand. Hij komt uit een acteurs- en kunstenaarsfamilie. Zowel zijn beide grootouders als zijn moeder acteerden. Ook zijn broer en zus zijn acteur. Zijn oom was Juan Antonio Bardem (1922-2002), de eerste Spaanse regisseur die ooit werd genomineerd voor de Oscar voor Beste Buitenlandse Film.

Bardems grootste doorbraken in de filmindustrie waren wel deels toeval, vertelde hij in de podcast Conan O’Brien Needs a Friend. Zo kreeg hij de rol in Jamón Jamón, die hem in Spanje op de kaart zette, doordat hij zijn zus naar een auditie had vergezeld. Ook zijn doorbraak in het Angelsaksische taalgebied, met Before Night Falls (2000), was niet gepland. Regisseur Julian Schnabel vroeg Bardem op een feestje of hij geen film in het Engels wilde maken. Zelf vond de acteur zijn Engels hiervoor niet goed genoeg, maar hij accepteerde een klein rolletje „als experiment”. Toen de geplande hoofdrolspeler kort voor de opnames wegviel, werd hij gepromoveerd. Het leidde tot zijn eerste Oscarnominatie voor Beste Acteur voor zijn vertolking van de Cubaanse schrijver en dissident Reinaldo Arenas. Bardem was meteen ook de eerste Spaanse acteur ooit die hiervoor werd genomineerd.

Kerels ‘met grote ballen’

Naast zijn iconische schurken is de acteur ook bekend om zijn publieke engagement. Hij is een van die weinige Hollywoodsterren die consequent zijn bekendheid inzet om aandacht op bepaalde onderwerpen te vestigen. Zijn „stem wordt opgenomen door microfoons en recorders”, stelde hij eerder dit jaar in vakblad Variety, én hij heeft „het recht om te benoemen” wat hij „onrechtvaardig of verkeerd” vindt, dus doet hij dat ook. Toen hij afgelopen maart de Oscar voor Beste Buitenlandse Film uitreikte, verkondigde hij op het podium: „Nee tegen oorlog en free Palestine”. Op zijn kostuumjasje had hij de woorden ‘No a la guerra’ gespeld, dezelfde tekst die hij 23 jaar geleden ook droeg ten tijde van de Irak-oorlog.

Tijdens de persconferentie van The Beloved in Cannes afgelopen mei, begon Bardem over „toxische masculiniteit” die je niet alleen ziet bij zijn personage en in de Spaanse samenleving, maar ook bij „meneer Trump en meneer Poetin en meneer Netanyahu, die kerels ‘met grote ballen’ die zeggen: ‘Mijn lul is groter dan de jouwe, en ik ga je helemaal platbombarderen’. Het is verdomd giftig mannelijk gedrag dat duizenden doden veroorzaakt.”

Natuurlijk bestaat ook bij hem de vrees dat hij mogelijk rollen verliest door zijn uitgesprokenheid, vertelde hij aan het begin van dezelfde persconferentie. „Maar soms moet je dingen doen, ook als je je een beetje bang of onzeker voelt.” Tot nu toe lijkt het Bardems carrière ook niet te schaden, hij heeft nog steeds blockbusters als Dune: Part Three bij zijn aankomende releases staan.

Net als zijn beroepskeuze is zijn uitgesproken engagement trouwens iets wat hij met de paplepel ingegoten kreeg. Zo werd zijn oom Juan Antonio vervolgd onder Franco omdat hij politiek zeer uitgesproken was en zijn films kritisch waren op het regime. Hij zat meerdere malen vast. Ook Bardems eigen moeder, een alleenstaande actrice met drie kinderen, kwam op voor vrouwenrechten, arbeidsrechten en andere maatschappelijke kwesties.

Of hij zelf ook bij de komende Oscarceremonie weer een statement zal kunnen maken, blijft nog onduidelijk. Voorlopig lijkt The Beloved onder de radar te blijven in de Oscarrace, maar de film moet nog uitkomen in de VS. Wie weet kan Bardem in maart alsnog zijn stem weer laten horen. Afwachten of hij dan zijn dreigende, verleidelijke of vaderlijke toon opzet. Of allemaal tegelijk.

Lees ook de recensie van ‘The Beloved’:

Javier Bardem is onweerstaanbaar in masterclass gaslighten in film ‘The Beloved’