Rusland is een bedreiging, maar het klimaat nog meer, waarschuwt de oud-president van Finland

Het is nog niet zo lang geleden dat zowel Vladimir Poetin als Donald Trump de Finse president Sauli Niinistö zag als de meest geschikte boodschapper om het geluid van het Kremlin richting de rest van Europa over te brengen en vice versa. Maar van de bijnaam ‘Poetin-fluisteraar’ wil Niinistö – die ooit ‘diplomatiek’ ijshockey speelde met de Russische president, maar inmiddels met pensioen is – niets meer weten.

Vorige week woensdag werd bekend dat twintig Finse parlementariërs ‘bezoek’ aan huis hadden gekregen van onbekenden. Opzichtige sporen van inbraak zijn de getuigen – inclusief pontificaal achtergelaten menselijke uitwerpselen. Een „erg onprettige boodschap”, is de omschrijving van Niinistö tijdens een online gesprek op de ochtend dat het nieuws naar buiten komt. De voorvallen zijn nog aan niemand toegeschreven. „Eerdere voorvallen in Europa waren mogelijk Russische signalen in de trant van: ‘wij zijn hier’.”

De Russische agressieoorlog tegen Oekraïne en de massale sabotageacties in Europa hebben veel Finnen de ogen geopend. Sinds Finland in 2023 lid werd van de NAVO, is er veel veranderd in het land. „De mensen zijn een beetje bezorgd over onze vrienden in het oosten – als je ze nog vrienden kunt noemen”, aldus Niinistö, die van 2012 tot 2024 president van Finland was.

Niinistö (78) was de leider die Poetin belde over de NAVO-toetreding, in weerwil van decennialange Russische dreigementen. Finland deelt de langste NAVO-grens (bijna 1.400 kilometer) met Rusland, en had voorheen een heel andere relatie met hun buurland dan de West-Europese landen. Tot de val van de Muur stond Finland onder behoorlijk sterke Russische invloed – zeker als het om buitenlandse politiek ging. Het was de tijd van ‘finlandisering’ – noodgedwongen aanpassing aan een veel machtiger buurland – die pas in de jaren negentig eindigde. De geschiedenis leerde de vijfenhalf miljoen Finnen in ‘overlevingsstand’ te staan en hun defensie op orde te hebben.

„Een oude Finse wijsheid zegt: een Russische soldaat neemt alles mee wat hij kan dragen. Dat zit al eeuwen in het Finse collectieve geheugen”, zegt Niinistö. Toen hij Poetin vertelde dat Finland zich zou aansluiten bij de NAVO, reageerde deze verrassend mild: „Hij zei dat het een foute beslissing was en voegde eraan toe dat we onze onafhankelijkheid zouden kwijtraken, omdat de Verenigde Staten alles zouden gaan bepalen voor ons, de gebruikelijke riedel.”

Hoe heeft de mening over lidmaatschap van de NAVO zich ontwikkeld?

„De Finse opinie over de NAVO is ingrijpend veranderd. In 2010, en zelfs nog rond 2020, was zo’n 22 tot 30 procent van de inwoners voorstander van toetreding tot de NAVO. Direct na de Russische aanval in Oekraïne in 2022 steeg dat percentage tot bijna 80. Er was dus sprake van een grote verschuiving: niet alleen in de opvattingen over NAVO-lidmaatschap, maar ook in de manier waarop men tegen Rusland aankeek.”

Niinistö op bezoek in het Kremlin, in 2015 en 2021.

foto’s EPA

In een recent interview zei u dat we te veel focussen op defensie en te weinig op klimaatverandering. U zei: ‘Als we het Arctische gebied verliezen, verliest de aarde.’

„De oorlog in Oekraïne is zeer zorgwekkend; de hybride variant baart nog meer zorgen. Maar mijn grootste zorg betreft toch klimaatverandering. Hoewel ik normaal gesproken niet zo idealistisch ben, ben ik hierin wel idealistisch en misschien zelfs wel naïef. Ik zou willen dat Europa de dialoog aangaat met China over de vraag: ‘Wat kunnen we doen om de klimaatverandering te stoppen?’ China loopt duidelijk voorop bij het opwekken van hernieuwbare energie.”

„Doorgaans werkt een gemeenschappelijke vijand of dreiging verbindend, dus als je uitgaat van de vraag hoe we klimaatverandering kunnen stoppen, of in ieder geval serieuzer met klimaatverandering aan de slag gaan, roept dat in Washington ongetwijfeld vragen op. Wat zijn China en Europa samen aan het doen? Het zou Poetin wellicht ook aan het denken zetten. Dat we iets moeten doen om verdere klimaatverandering tegen te gaan is duidelijk. Dus waarom zouden we dit niet proberen?”

Wat zijn de gevolgen voor het noorden als er geen oplossing wordt gevonden?

„We weten dat het Arctische gebied veel sneller opwarmt dan de rest van de wereld. De paradox is dat klimaatverandering – als we het hebben over warmere zomers en winters – in de Scandinavische landen tot nu toe eigenlijk niet zo onaangenaam was. Maar ik geloof niet dat mensen hier denken ‘wat fijn dat het warmer wordt’, want ze begrijpen heel goed dat dit geen proces is dat zomaar stopt wanneer wij dat willen. Als de Golfstroom in de Atlantische Oceaan stilvalt, wordt het hier niet alleen kouder, maar vriezen vaarroutes die nu begaanbaar zijn dicht. De Barentszzee zal onbegaanbaar worden, en dat verandert alles radicaal.”

Heel Europa, ook Finland, is meer gericht op defensie en oorlog. Maatregelen tegen klimaatveranderingen stroken niet met defensie-uitgaven. Hoe kom je uit die paradox?

„Dat is inderdaad het probleem: zodra de wapens spreken, klinkt dat geluid natuurlijk luider. Oorlog overstemt in de beleving van mensen vaak de problematiek van de klimaatverandering. Tegelijkertijd denk ik dat wat we over El Niño weten – namelijk dat die erger zal zijn dan ooit – mensen wel degelijk wakker zal schudden. Daarom denk ik dat de strijd tegen klimaatverandering wellicht de bereidheid tot oorlogsvoering kan temperen.”

In Finland hoorde je lang het geluid dat Europa het land was vergeten. Bestaat dat gevoel nog steeds?

„Sommigen hadden misschien dat gevoel, maar ik zou het andersom formuleren: Europa is het Finse voorbeeld van veiligheid vergeten – een voorbeeld dat wij al onze onafhankelijkheid in stand hebben gehouden. We hebben nog steeds de dienstplicht. Samen met Polen beschikken we over de meeste artillerie van Europa. Ook al zijn we geen grootmacht, we hebben onze zaken op orde. Onze betrekkingen met Rusland waren – vooral tijdens de ‘finlandisering’ – soms twijfelachtig, ook in mijn ogen, toch was er altijd het besef: Rusland is nu eenmaal onze buur. We kunnen goede betrekkingen onderhouden, maar we moeten wel voorbereid zijn.”

Dat besef is er nog steeds?

„Ja, natuurlijk. Sterker dan ooit. Geschiedenis bevat waardevolle lessen.”

Poetin op bezoek in Finland, in 2017 en 2019.

Leert Europa lessen van Finland?

„In een rapport dat ik voor de Europese Commissie heb opgesteld over paraatheid stelde ik dat we van onderop moeten beginnen: de mentaliteit van mensen is het allerbelangrijkst. Als de bevolking accepteert en begrijpt dat veiligheid de kern vormt van hun toekomst, kan je verder werken aan paraatheid. Als mensen inzien dat veiligheid vooropstaat zijn we in Europa tot veel meer in staat dan nu het geval is. We beschikken wel over de middelen – ik doel hier op de NAVO-norm van 5 procent – maar hebben we ook de structuur om die efficiënt in te zetten?”

Hebben we die structuur?

„Omdat we onze twijfels hebben over de regering-Trump, is er volgens mij een breed gedeeld inzicht dat we binnen de NAVO een soort Europese pijler moeten opbouwen. Die pijler moet verenigbaar zijn met de rest van de NAVO, maar ook zelfstandig kunnen opereren als dat nodig is. Ik bedoel, ook tijdens de Tweede Wereldoorlog was er een aanval op Pearl Harbor nodig voordat de Amerikanen naar Europa kwamen. Wat van het grootste belang is – en waarin de Amerikanen zeer geavanceerd zijn – zijn inlichtingen, satelliettechnologie en transporttechnologie. Ik heb het gevoel dat ze Europa op die vlakken zullen blijven steunen. In Europa moeten we wellicht meer troepen en capaciteiten gaan opbouwen voor gevechten op land.”

Heeft u er vertrouwen in dat de rest van Europa op het gebied van defensie die weg nu inslaat?

„Ik denk dat er veel verbetering is, maar zie ook veel verschillen in opstelling. Als je kijkt naar de JEF-samenwerking, waarin de Noordse landen, de Baltische staten, het Verenigd Koninkrijk en Nederland samenwerken op militair vlak en op het gebied van technologische innovaties, is dat een groot verschil met andere Europese landen. Bij de JEF-groep is er sprake van duidelijke planning en een heldere visie op wat we willen bereiken, anders dan in de rest van Europa.”

„Toen ik minister van Financiën was, leerde ik de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter waarderen. Hij hanteerde het begrip ‘creatieve destructie’, waarmee hij bedoelt dat als de economische situatie ernstig genoeg wordt, mensen wakker geschud worden en de situatie gaan begrijpen. Ik geloof in deze theorie in bredere zin dan alleen op financieel vlak: wanneer mensen keer op keer zien dat de gevolgen steeds ingrijpender worden, treedt een bewustwordingsproces op. Hopelijk beseffen de meeste mensen, als het om veiligheid gaat en om klimaat, dat er actie ondernomen moet worden.”

Lees ook

Hoe de vele aanvallen door Rusland de Finse militaire identiteit hebben gevormd: ‘Onze geschiedenis is zó anders dan elk ander Europees land’