Wat is Jonathans geheim? De oudste landschildpad ter wereld heeft de energiehuishouding van een 194 jaar oude puber

Op het Atlantische eiland Sint-Helena woont Jonathan de reuzenschildpad, het oudste landdier ter wereld. In 1882 kwam hij aan vanuit de Seychellen, in de Indische Oceaan, als cadeau voor de gouverneur. Onderzoekers schatten zijn leeftijd toen op 50 jaar, wat betekent dat hij momenteel (minstens) 194 jaar oud is. In de anderhalve eeuw dat Jonathan op het eiland vertoeft, heeft hij 39 gouverneurs meegemaakt. In 1947 kreeg hij, toen al 115 jaar oud, bezoek van de eenentwintigjarige prinses Elizabeth II. Zijn iconische status is vereeuwigd op het 5 pence muntstuk van Sint-Helena.

Gemiddeld worden Aldabra-reuzenschildpadden (Aldabrachelys gigantea) 80 jaar oud. Deze maand verscheen een studie die uitzoekt wat Jonathan zo uitzonderlijk maakt, door zijn dna te vergelijken met dat van andere reuzenschildpadden.

Het verkrijgen van dat dna was niet makkelijk – de onderzoekers mochten van de verzorgers geen bloed afnemen uit angst voor infecties. Door te doen alsof ze Jonathan gingen voeren, moesten ze uit zijn scherpe happende bek snel een wangslijmvliesmonster nemen.

De onderzoekers keken naar epigenetische verschillen tussen Jonathan en jongere schildpadden. Met epigenetica worden kleine chemische groepen bedoeld die aan het dna gebonden zijn (‘epi’ betekent ‘op’). Als vlaggetjes bepalen ze voor individuele cellen welke genen aan- of juist uitstaan. Zo functioneert elke cel op zijn eigen manier, ook al blijft het dna in elke cel hetzelfde.

In oudere organismen raken die vlaggetjespatronen door de war, waardoor cellen minder goed functioneren. De onderzoekers ontdekten dat 277 genen van Jonathan nog dezelfde patronen in vlaggetjes hebben als twee piepjonge reuzenschildpadden (5 en 12 jaar oud), terwijl die bij twee andere schildpadden op leeftijd (80 jaar oud) al uit elkaar gevallen waren.

Een groot deel van deze genen is verantwoordelijk voor het goed functioneren van de energieproducerende mitochondriën. Met de jaren maken mitochondriën steeds meer schadelijke stoffen als bijproduct, wat bijdraagt aan veroudering. Dat het vlaggetjespatroon op juist deze genen bij Jonathan lijkt op dat van de jongere schildpadden, zou volgens de onderzoekers kunnen verklaren waarom hij al bijna twee eeuwen op deze aarde rondwandelt: hij heeft als het ware de energiehuishouding van een 180 jaar jongere puber.

Verouderingsmechanismen van verschillende organismen lijken op elkaar, dus de manier waarop Jonathan ouderdom omzeilt, kan voor mensen relevant zijn. Een van de oudst bekende mensen die ooit hebben geleefd was een vrouw van 117 jaar oud, en zij bleek net als Jonathan uitzonderlijk goed functionerende mitochondriën te hebben. De epigenetische vlaggetjes zijn makkelijker toe te voegen en te verwijderen dan dna zelf, dus ze zouden een manier kunnen vormen om verouderingsprocessen bij mensen tegen te gaan.

Op 1 april dit jaar ging een gerucht rond dat Jonathan zou zijn overleden, wat wereldwijd werd uitgemeten in de media. Toen de gouverneur van Sint-Helena ’s avonds uit bed sprong om dit te controleren, vond hij de reuzenschildpad echter onverstoord slapend onder een boom. Het bleek een crypto-scam te zijn. Vooralsnog blijft Jonathan zonnebaden onder het genot van een van zijn favoriete maaltjes: zongerijpte peren.

In een eerdere versie van dit stuk stond dat prinses Elizabeth II in 1947 negentien jaar was. Dat klopt niet, ze was toen 21, dit is hierboven aangepast.

Kies NRC als voorkeursbron