Psychedelica als lsd en paddo's zijn door Big Pharma herontdekt - met dank aan vaccinscepticus Robert F. Kennedy in de regering-Trump

„Gelieve niet aan de padden te likken.” Het was een opmerkelijke boodschap die de Amerikaanse dienst voor Nationale Parken in 2022 op Facebook deelde. Parkwachters signaleerden dat steeds meer bezoekers op zoek gingen naar de coloradopad. Niet om te luisteren naar het bijzondere geluid dat het diertje maakt – een fluittoontje – maar om eraan te likken. De pad scheidt namelijk 5-MeO-DMT af, een zeer krachtig psychedelicum, waardoor sommigen denken dat ze God zien.

Diezelfde stof is nu de inzet van een overname waarmee 3,6 miljard dollar is gemoeid.

Eli Lilly, met 65,2 miljard dollar omzet in 2025 een van ’s werelds grootste medicijnfabrikanten, kondigde in juli de overname aan van Atai Beckley. Dit biotechbedrijf heeft nog geen enkel medicijn op de markt gebracht, maar wel een aantal middelen in de pijplijn. Met name BPL-003 kan op veel belangstelling rekenen. Het is een neusspray om ernstige depressie mee te behandelen, met als actieve stof 5-MeO-DMT.

Die is overigens synthetisch, aan de productie komt geen amfibie te pas.

Dat Eli Lilly, onder meer bekend van obesitasmedicatie, nu op dit bedrijf is gedoken, vertelt een groter verhaal. Middelen die internationaal verboden zijn, zoals lsd, mdma en psilocybine (paddo’s), zijn de laatste jaren herontdekt als medicijnen voor met name mentale aandoeningen.

Waren het eerst academici en start-ups die er onderzoek naar deden, nu stapt Big Pharma in. Vorig jaar verkocht de start-up Gilgamesh voor 1,2 miljard dollar de rechten op het middel Bretisilocin aan farmagigant AbbVie (54,5 miljard dollar omzet in 2025). Onlangs werd bekend dat Johnson & Johnson (94,2 miljard dollar omzet) een investeringsronde leidt voor de start-up Delix, dat het middel zalsupindole ontwikkelt. Mochten volgende onderzoeksresultaten positief zijn, dan heeft Johnson & Johnson het recht als eerste te onderhandelen over overname van het patent op dit middel – of zelfs van het hele bedrijf.

Intussen nemen de investeringen in de sector rap toe. Trokken psychedelische biotechbedrijven in 2023 nog 302,4 miljoen dollar aan, dat verviervoudigde vorig jaar tot 1,2 miljard dollar. In de eerste helft van dit jaar ging het alweer om 1,47 miljard; het bedrijf Definium trok in z’n eentje al meer dan 800 miljoen dollar aan.

„Ooit ging het om een groepje brutale nieuwkomers die weirde dingen deden”, zegt analist Josh Hardman van kennisbank Psychedelic Alpha. „Maar nu is het hele veld veranderd.”

Toename neuroplasticiteit

Psychedelica kunnen ervoor zorgen dat patiënten hun traumatische herinneringen in een ander daglicht plaatsen en maken het gemakkelijker over die ervaringen te praten. Aanwijzingen nemen daarnaast toe dat het lerend vermogen van het brein – de neuroplasticiteit – tijdelijk groter wordt. Daarmee kunnen negatieve denkpatronen en gewoontes makkelijker worden doorbroken.

Nieuw is deze toepassing van psychedelica niet. Al in de jaren zestig werd in de psychiatrie veel onderzoek gedaan naar lsd. Zo behandelde de Nederlandse psychiater Jan Bastiaans overlevenden van de Holocaust met het psychedelicum, zoals te zien in de documentaire Begrijpt U Nu Waarom Ik Huil? uit 1969. 

Desondanks kwamen lsd en andere psychedelica internationaal in het verdomhoekje terecht toen bleek dat studenten en hippies de stoffen ook voor de lol gebruikten. Onder de Republikeinse president Nixon bestond de vrees dat lsd jongeren unfit zou maken voor het leger – wat leidde tot een verbod op de stof.

In Nederland leidde het huwelijk van prinses Beatrix en Claus Von Amsberg in 1966 tot een verbod op de drug. Leden van de anarchistische protestbeweging Provo kondigden destijds aan de paarden die de koets van het stel door Amsterdam trokken suikerklontjes met lsd te voeren. De Telegraaf bracht het op de voorpagina, en een dag later viel lsd onder de Opiumwet.

Onderzoek naar toepassing van psychedelica was onder voorwaarden weliswaar nog toegestaan, maar door de slechte reputatie en de war on drugs kwam daar nauwelijks meer iets van. Niemand, en zeker Big Pharma niet, wilde z’n vingers branden aan deze middelen.   

Kwaliteit van leven

En dat terwijl de markt voor dergelijke geneesmiddelen groot is: alleen al in Nederland kampten bijna 1,1 miljoen mensen met een depressie. Toch is medicijnontwikkeling voor deze aandoening een complexe aangelegenheid gebleven. „Depressie kent geen enkele eenduidig biologisch mechanisme”, zegt Xander Koolman, als gezondheidseconoom verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. „Daardoor is het moeilijk een aangrijpingspunt te vinden dat bij een groot deel van de patiënten werkt.”

Vanaf de jaren zestig en zeventig werden kalmerende middelen als valium veel voorgeschreven tegen angst en spanning. Aan het einde van de jaren tachtig kwamen SSRI’s op als antidepressivum, middelen die de opname van de stof serotonine in de hersenen vertragen. Sindsdien verschenen wel nieuwe middelen en toepassingen, maar het aantal nieuwe en breed toepasbare behandelingen bleef beperkt, ondanks groeiende behoefte aan betere behandelingen.

Koolman: „Bij kanker denken we snel aan vroegtijdige sterfte. Toch zou de gemiddelde levensverwachting slechts enkele jaren toenemen als de ziekte geheel zou verdwijnen. Psychische aandoeningen veroorzaken vooral langdurig verlies aan kwaliteit van leven. De maatschappelijke en economische schade loopt voor Nederland in de tientallen miljarden, op jaarbasis.”

Renaissance

Die ontwikkeling bracht psychedelica weer in beeld. Rond de jaren nul sloeg het sentiment al voorzichtig om. Niet door farmaceutische bedrijven, maar door academici. „Er kwam een veel wetenschappelijker aanpak”, zegt Floris Wolswijk, die als consultant bij Delphi bedrijven en onderzoekers adviseert over de medische toepassing van psychedelica. „Bij studies naar psilocybine en dmt [de actieve stof in ayahuasca, een hallucinogene drank uit het Amazonegebied] bleken veel positieve effecten. Dat gaf een enorme impuls; iedereen vond het eerst maar raar, nu zijn er wereldwijd al dertig universitaire onderzoekscentra die zich met psychedelica bezighouden. Dat is een renaissance.”

Ook het werk van MAPS had veel impact. Deze non-profitorganisatie werd na het Amerikaanse verbod op mdma in de jaren tachtig opgericht. Rick Doblin, de charismatische oprichter van MAPS, wilde met donaties en lobbywerk het onderzoek naar mdma en andere psychedelische stoffen doorzetten.

Hij had pech. Mdma brak onder de naam xtc door als pil die de house-explosie van eind jaren tachtig zou aanvuren. Dat een drug die zo populair was op de dansvloer ook een therapeutische werking kon hebben, ging er bij niemand in.

Doblin moest dus om het stigma heen werken en besloot zich te richten op een specifieke doelgroep: militairen met post-traumatische stressstoornis (PTSS). Via militaire ziekenhuizen was het relatief gemakkelijk hen te bereiken en ook voor de financiering was het een slimme keuze: veteranen vormen een doelgroep waar zeker in de VS veel sympathie voor bestaat. „En dat maakte het ook politiek interessant”, zegt Hardman. „Want zowel Republikeinen als Democraten vinden dat je veteranen moet helpen.”

MAPS haalde zo’n 200 miljoen dollar op aan donaties voor onderzoek naar de combinatie van psychotherapie en mdma. De organisatie werd in 2018 wereldnieuws toen uit een studie bleek dat deelnemers aan het onderzoek – vooral veteranen – minder symptomen van PTSS hadden en dat een deel van hen zelfs geheel genezen was. MAPS richtte vervolgens een apart bedrijf op, Lykos, om mdma, eenmaal goedgekeurd door de medicijnautoriteit FDA, op de markt te brengen. Dat leek nog slechts een formaliteit.

Rond die tijd kwamen ook de commerciële partijen op: in 2016 begon het Britse Compass Pathways te onderzoeken of psylocybine geschikt is voor de behandeling van ernstige depressies. Atai, in 2018 opgericht, werd een jaar later gevolgd door Definium, dat medicijnen met lsd maakt tegen angst en depressie, en Cybin (deze maand herdoopt in Helus), een fabrikant van psilocybine, ook weer tegen ernstige depressie. Voor allemaal was van belang wat er bij Lykos ging gebeuren, omdat dit bedrijf als eerste zo’n middel door de autoriteiten liet keuren.

Groot was dan ook de schok toen de FDA in 2024 de aanvraag van Lykos afwees om mdma goed te keuren. „Er ontbraken data in het registratiedossier over veiligheid en de zogenoemde euforische effecten – patiënten die een leuke ervaring hebben”, zegt Wolswijk. Wat niet hielp, was dat Lykos een kleine en vooral nieuwe speler was. Wolswijk: „Ze hadden niet zoveel ervaring met medicijnontwikkeling als grote farmaceuten.”

Second mover-voordeel

Voor Lykos was de afwijzing desastreus; het moest zijn personeelsbestand met driekwart inkrimpen en was ineens jaren verwijderd van registratie. Ook voor andere biotechbedrijven die zich met psychedelica bezighouden, leek het een ramp: de investeringen liepen dat kwartaal terug naar 41 miljoen dollar, waar dat een jaar eerder nog 152 miljoen was.

Maar dat was volgens Hardman geen ramp: „Die andere bedrijven hadden het second mover-voordeel: ze zagen wat fout ging bij Lykos. Het was een wake-upcall.”

Zo wilde Lykos niet alleen een medicijn registreren, maar een combinatie van mdma met intensieve psychotherapie. Een medicijnautoriteit als de FDA beoordeelt alleen het middel, niet het effect dat een therapeut heeft die toeziet op het gebruik. Hardman: „Bij Lykos was niet duidelijk welke effecten door mdma kwamen en welke door de therapie.”

De les voor de biotechbedrijven was duidelijk: ze richtten zich puur op de stoffen, niet meer op een combinatie met therapeuten. Dat is ook nog eens goedkoper, omdat je minder personeelskosten hebt.

Voorstander van psychedelica

Het aantreden van Donald Trump en zijn kabinet in 2025 leidde tot een omslag. Gezondheidsminister Robert F. Kennedy is namelijk het boegbeeld van de MAHA-beweging (Make America Healthy Again): hij is uitgesproken sceptisch over vaccins, en juist een voorstander van psychedelica. „Dit zijn mensen die snel hulp moeten krijgen, want niks anders werkt meer voor ze”, zei hij vorig jaar tijdens een hoorzitting over mensen met een depressie.

Wolswijk: „MAHA-aanhangers vinden dat het huidige medische systeem niet werkt. Normale voedingsadviezen worden vervangen door ‘je moet meer vlees eten’, en ze vinden ook dat SSRI’s niet werken. Dan zijn psychedelica iets nieuws en tegendraads; veel mensen hebben er ook zelf een positieve ervaring mee gehad.” Dat blijkt: Kennedy gaf eerder aan dat zijn zoon psychedelica gebruikte voor rouwverwerking.

De ontwikkelingen kwamen pas echt in een stroomversnelling toen de immens populaire podcaster Joe Rogan in april twee activisten interviewde die zich sterk maken voor ibogaïne. Een enkele dosis van dit uit planten gemaakte medicijn zou al kunnen helpen bij afkicken van opiaten, omdat het de ontwenningsverschijnselen sterk vermindert.

Het onderzoek naar de stof staat nog in de kinderschoenen, en het spul is ook niet zonder risico – het kan een hartritmestoornis veroorzaken. Maar gezien de opiatenepidemie waar de Verenigde Staten onder gebukt gaan, was Rogan enthousiast. Hij appte na de uitzending een van zijn eerdere gasten over de belofte van ibogaïne. „Sounds great”, antwoordde Donald Trump. „Do you want FDA approval? Let’s do it.”

Twee weken later stond Rogan in het Oval Office, terwijl Trump een decreet ondertekende om de ontwikkeling van psychedelica te versnellen. „Waarschijnlijk om Rogan te vriend te houden”, zegt Wolswijk. „Maar het laat zien dat de regering het serieus neemt.” Het decreet maakte geld vrij voor onderzoek en gaf de FDA de mogelijkheid psychedelische medicijnen sneller te beoordelen.

Dividend

De overname van Atai Beckley door Eli Lilly komt dus niet uit de lucht vallen. Dat een grote farmaceut een kleine speler opkoopt, is overigens niet ongewoon. Eli Lilly boekte vorig jaar dankzij obesitasmedicatie zo’n 20,6 miljard dollar winst. Koolman: „Daar kunnen ze twee dingen mee doen: de pijplijn voor toekomstige medicijnen vullen of, bij gebrek aan ideeën, dividend uitkeren.” Kleine biotechbedrijven die al een eind op weg zijn met het ontwikkelen van nieuwe medicijnen, zoals Atai Beckley, zijn dan een aantrekkelijke prooi.

De vooruitzichten voor deze middelen lijken dus goed: Johnson & Johnson introduceerde in 2019 een neusspray met ketamine – een stokoud narcosemiddel – tegen ernstige depressie. De spray levert het bedrijf dit jaar alleen al bijna 2 miljard dollar op, een blockbuster.

Toch zal Eli Lilly niet als eerste een psychedelicum op de markt brengen. Het lijkt erop dat die primeur naar Usona of Compass gaat. Beide rondden recentelijk klinisch onderzoek af naar psilocybine tegen ernstige depressie, en ze zijn vooralsnog geen overnamekandidaten; Usona is een non-profit, Compass mikt op zelfstandige groei. Wolswijk: „Compass heeft honderdvijftig vacatures uitstaan voor een salesteam, dus ik denk niet dat die zich binnenkort laten overnemen.”

Inmiddels is ook Lykos terug. Het bedrijf trok vorig jaar 50 miljoen dollar aan van onder meer Chris Hohn, de miljardair achter TCI, het beruchte hedgefonds dat in 2007 een belangrijke rol speelde in de opsplitsing van ABN Amro. Lykos is inmiddels hernoemd tot Resilient. Afgelopen zomer vroeg het in alle stilte opnieuw registratie aan bij de FDA.

Hardman: „Het wordt een nek-aan-nekrace.”

Kies NRC als voorkeursbron