Bij de jamsessies in asielzoekerscentra spat het talent je tegemoet

In het auditorium van het Arnhemse cultuurgebouw Rozet krabbelt zangeres Balvina Muñoz iets op een flip-over. ‘Inglés – Español – Cat – Bridge – Español – Cat’, staat er als ze zich omdraait naar de gitaristen achter haar. „Wat is Cat?”, vraagt een van hen glazig. Balvina doet alsof haar handen kattenklauwtjes zijn. „Dat is het deel waarin ik mwwooaauww doe en jij de gitaar laat janken.”

Net als het liedje gaat ook het overleg in het Engels en Spaans. En soms in het Nederlands. Balvina komt uit Venezuela, ze vluchtte voor het regime van Maduro. David, met een Palestijnse vlag op zijn gitaar, ontvluchtte Colombia. De andere twee muzikanten, type langharige rockers, zijn Rocco Ostermann en Wout Kemkens. Zij zijn de oprichters van De Niemanders, een Arnhemse band die steeds van samenstelling verandert. Ze werken aan een nieuw album met gevluchte muzikanten.

Ze houden vrijwel wekelijks jamsessies in azc’s. Voor veel van de deelnemende asielzoekers biedt de muziek een uitlaatklep, een belangrijke verbinding met thuis, maar voor Balvina (29) is het pure noodzaak. „Zonder muziek wil ik niet leven. Ik wacht de hele week op de muziekdag. Rocco en Wout zijn veel bezig met hoe het klinkt, maar eigenlijk zorgen ze er vooral voor dat wij zelfverzekerder worden en regie nemen.” In Venezuela zong ze ook al, maar daar werd het podium een gevaarlijke plek. Ze vindt de spotlight niet het belangrijkst, maar als ze vrijuit droomt dan leeft ze straks van de muziek.

De Niemanders zijn meer dan een maatschappelijk project. De band stond in popzalen en op festivals zoals Down The Rabbit Hole, de Zwarte Cross en Into The Great Wide Open. Deze week spelen ze in Arnhem hun ‘homecoming show’ en beginnen daarna aan een uitgebreide theatertour door het land. Uit de jamsessies ontstaat nieuw materiaal, mengelmoesmuziek die je zelden hoort op Nederlandse podia, zoals de ‘cat-song’ van Balvina.

Ze tekent een engeltje achter de opsomming op de flip-over. Balvina: „Dat is waar je dat akkoord met veel galm speelt.” Ostermann kijkt moeilijk naar zijn vingerzetting. „Eh, schrijf er maar F-majeur-7 achter, met losse E, dan onthoud ik het.”

Hij noemt het liedje een ‘soort David Lynch-roadtrip door Zuid-Amerika’: lange gitaarnoten met veel echo waar de Colombiaanse gitarist David een hoopvolle Latin-swing aan geeft. Maar twee uur later klinkt dezelfde song totaal anders, wanneer de ruimte vol zit met zo’n twaalf andere muzikanten, voornamelijk azc-bewoners.

Balvina staat in het midden. De gitaar jankt nog steeds in het ‘cat-part’, maar nu klinkt er ook piano, bas en vooral de darbuka, een Arabische drum. Als Balvina klaar is, slaat ze haar handen voor haar hart. In haar lied klinkt nu de hele wereld door.

Acht celli

Verschillende azc’s hebben een muziekruimte, maar het is geen standaardvoorziening, laat het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) weten. Initiatieven zijn afhankelijk van bewoners, medewerkers en vrijwilligers.

Het project Orchestre Partout begon veertien jaar geleden met een band en speelt inmiddels in acht verschillende azc’s. De aanpak is steeds professioneler geworden. De agenda staat ook vol met optredens op podia voor jazz en klassiek. Deze week speelt hun Ámàl Ensemble in TivoliVredenburg in Utrecht en in het Bimhuis is de première van A ticket to Aleppo, met onder meer jazzbassist Tony Overwater. Ze werken samen met de top van de Nederlandse jazz, zoals Eric Vloeimans, Kika Sprangers en Martin Fondse. In zulke sessies ziet oprichter Ted van Leeuwen nieuwe muziek ontstaan „in de open ruimte tussen culturen”.

„Natuurlijk is er de sociale component, die is ontzettend belangrijk. Veel azc-bewoners zijn getraumatiseerd door ingrijpende gebeurtenissen, maar we blijven bij de triggers vandaan. Het gaat zelden over politiek of religie. In elke cultuur heb je liedjes over plezier, verdriet, liefde, daar vinden we elkaar. Politiek is geen taboe, maar muziek is ons wapen.” Ook het anti-azc-geluid uit de samenleving blijft ver weg van de band, zegt Van Leeuwen. „Bij podia merk ik daar niets van. We slaan juist een brug.”

In de kantine van het azc aan de Willinklaan in Amsterdam hebben zich op een maandagavond zo’n veertien muzikanten verzameld voor de jamsessie van Orchestre Partout. Buiten zijn de lampen van de omliggende sportvelden aangegaan, binnen speelt de band een Arabisch liefdesliedje, ‘Bar Gisooyat’. In dit geval klinken er coupletten in het Arabisch, Farsi en Azerbeidzjaans, net wie wil zingen.

Foto’s Simon Lenskens

De percussie komt van Ray (32) uit Irak, die eigenlijk Alghaeth Hashim Ali heet, en van Asghar Barani (51) uit Iran. Ze vormen samen met Ted van Leeuwen, oprichter van Orchestre Partout, de basisband bij de jamsessies. Van Leeuwen: „We hebben in acht azc’s grassroots-bands, daarmee spelen we liedjes uit verschillende landen, bijna altijd covers. Maar soms kom je mensen tegen die meer kunnen. Die proberen we een groter podium te bieden.”

Zoals Ray. Hij woont sinds 2015 in Nederland, wist tussen elf verhuizingen door zijn vwo te doen, een verblijfsvergunning te behalen en is nu bijna afgestudeerd als arts. Maar misschien is hij nog wel liever muzikant. Binnenkort treedt hij op met het Cello Octet Amsterdam. „Ik heb een liedje geschreven over de vlammen van de liefde. Maar ik heb nooit geleerd partituren te schrijven. Dat heeft componist Oene van Geel nu gedaan. Dan hoor je opeens je eigen liedje met acht celli. Ongelooflijk om mee te maken. Straks gaan er vijfhonderd mensen naar me luisteren.”

Barani was al muzikant in Iran, maar hij mocht daar alleen religieuze muziek maken. „Geen rock of heavy metal. Ik mocht ook niet met mijn tombak-drum over straat.” Op een dag werd hij gearresteerd en zijn drum werd afgenomen. Hij besloot te vluchten. Nu is hij tien jaar in Nederland en heeft inmiddels een verblijfsvergunning. Hij geeft ook workshops buiten het azc. „Nu maak ik alweer zo lang muziek, ik kan niet meer zonder. Dit is mijn conservatorium, ik leer elke dag van bandleden uit Eritrea en Syrië.” Maar hij vindt het nog steeds moeilijk om te bewegen en te lachen op het podium. „Dat mochten we niet, het is me afgeleerd.”

Dat er onder vluchtelingen relatief vaak professionele musici zijn, komt volgens Barani omdat elke dictator bang is voor muziek. „Muziek betekent vrijheid.” Orchestre Partout heeft al meerdere muzikanten weer terug bij hun oude stiel gebracht, of juist ontdekt. Zoals Claude, die Nederland vertegenwoordigde op het Songfestival. Als klein mannetje zag hij zijn broers en zussen rappen en zingen bij Partout.

https://www.youtube.com/embed/GUADY8HOYao

Tranen

Wout Kemkens, oprichter van De Niemanders, loopt ook regelmatig tegen jonge talenten aan. „Op ons vorige album deed Isma mee, een Somalische rapper die op de vlucht een fanbase had opgebouwd. Op een dag was hij bij ons aan het jammen en liet hij op zijn telefoon zien dat hij een YouTube-award kreeg omdat hij 100.000 subscribers had. Hij had ons echt niet nodig.”

Maar de meeste talenten en professionele muzikanten dreigen juist weg te kwijnen. Kemkens: „Het ontbreekt nooit aan talent of wilskracht, maar aan netwerk en kansen. Die bieden wij.” Met Rocco Ostermann speelde hij onder meer in de experimentele rockgroep Shaking Godspeed, ze kennen de muziekscene. „Doordat we nu met mensen uit de hele wereld spelen maken we heel nieuwe muziek. De meest recente single van De Niemanders, ‘Ya Hizali’, is een Jemenitisch gedicht waar wij muziek bij maakten. Tja, dat was er anders nooit geweest.”

Het project van de Niemanders is uitgebreid met een krant waarvoor vluchteling-journalisten en journalistieke talenten uit de azc’s werken. Als Balvina klaar is met haar Latin-Arabische-roadtrip-catsong gaat ze snel naar de redactie om met haar moeder te werken aan een stuk. Zij was als schrijfster een politieke gevangene van het Venezolaanse regime.

De band is ondertussen ook aangegroeid met andere Arnhemmers, want de middag staat open voor iedereen die wil meedoen. Terwijl een vrouw met een kind op haar arm Arabisch zingt, veegt Jolanda Hoogendoorn nog de tranen uit haar ogen van de vorige song, gezongen door de Azerbeidzjaanse dichter Siyavush Keder. „Ik verstond er geen woord van, maar ik moet gewoon weer huilen als ik eraan denk.” Ze speelt cajon. „Ik ben onlangs uit Amsterdam verhuisd en ik zocht via ChatGPT iets leuks en nuttigs om te doen in Arnhem. De muzikaliteit van de groep is fantastisch.”

Ook bij de Amsterdamse sessie van Orchestre Partout staat de deur altijd open. Iedereen die om de hoek kijkt, wordt hartelijk begroet en gevraagd of ze willen zingen. Niemand komt zo stralend binnen als de Koerdisch-Iraanse Fatima Shahjoob. Ze kan nauwelijks wachten tot de band stil is. „Ik heb mijn verblijfsvergunning!” Als het gejuich van haar muzikantvrienden is verstomd, belooft ze volgende week taart. Daarna pakt ze de microfoon en zingt een lied dat als vanzelf steeds sneller en vrolijker klinkt.

Kies NRC als voorkeursbron