Negen keer won hij de alternatieve Elfstedentocht, maar ‘de diesel uit Havelte’ had ze allemaal willen inruilen voor ‘die ene’
‘De diesel uit Havelte’ luidde de bijnaam van de op 89-jarige leeftijd overleden schaatslegende Jan Roelof Kruithof. En dat klopte als een bus: hoe langer de afstand, hoe beter hij werd. Of beter gezegd: nagenoeg onverslaanbaar was. Liefst negen keer won hij de alternatieve Elfstedentocht.
Een supporter had ooit al zijn overwinningen van 200-kilometerwedstrijden op een bord laten graveren. Wie bij Kruithof over de vloer kwam, kreeg het steevast te zien. Hij vertelde er graag over, al wist hij ook precies welke vraag er daarna volgde. Want ook Kruithof besefte dat er maar één wedstrijd écht telt in het collectieve geheugen van de Nederlandse sportliefhebber.
Twee keer gestruikeld
‘Ik had ze allemaal graag willen inruilen voor één andere zege’, zei hij dan. Maar in 1963 was hij nog jong en toerrijder, en toen de tocht in 1985 eindelijk weer doorging, was hij als 48-jarige juist weer net over zijn top heen. Bovendien struikelde hij twee keer tijdens het klunen in Kimswerd; hij kwam als twaalfde over de finish. En zo werd Jan Roelof Kruithof de beste marathonschaatser die nooit de Elfstedentocht won.
Kruithof, zoon van een melkboer, begon pas op zijn 32ste serieus met schaatsen, omdat hij zich eerst op zijn maatschappelijke carrière had gericht. Hij startte als timmerman en werkte zich via avondopleidingen op tot architect. Meestal trainde hij drie keer per dag: ’s ochtends op de rollerbank, ’s middags op de ijsbaan en ’s avonds opnieuw op de rollerbank. Tijdens die urenlange sessies deed hij inspiratie op voor zijn bouwtekeningen.
De meeste edities van de alternatieve Elfstedentocht werden in die jaren gehouden in Finland, waar volgens Kruithof de omstandigheden vele malen zwaarder waren dan ze in Friesland ooit konden zijn: ‘Daar rijd je van stad naar stad en word je overal door het publiek opgezweept’, vertelde hij tegen RTV Drenthe. ‘In Finland zag je in die 200 kilometer hooguit een ijsbeer of een visser.’
IJzeren wil
Zijn vele successen dankte Kruithof aan een oersterk lichaam, een ijzeren wil om de beste te zijn – in Finland stond hij in de eetzaal eens op en deelde zijn concurrenten mee: ‘Er gaat er maar één winnen vandaag, en dat ben ik’ – én aan zijn vrouw Jantina. Zij verzorgde hem voor én tijdens de wedstrijden, of dat nu in Noord-Amerika of Scandinavië was: van Brinta met melk vooraf tot bidons met lauwe drank op het ijs, onderweg speciaal opgewarmd op een gasbrandertje.
En o wee als het een keer niet naar de zin was. Dan kon hij uitvaren. Maar aan de finish zocht hij haar steevast als eerste op, vaak huilend. ‘Dan viel alle spanning van hem af en zag je een heel andere Jan Roelof’, zei zijn voormalige ploegleider Johan Franke in een Andere Tijden Sport die in 2016 aan Kruithof werd gewijd.
Op zijn 58ste verbeterde hij nog het 24 uursrecord: 655 kilometer en 700 meter. Oftewel: ruim drie Elfstedentochten achter elkaar. Pas 31 jaar later reed de Groningse student Jochem Kerssies het record uit de boeken, al tekende Kruithof wel protest aan. Kerssies had de schaatslegende vooraf nog om advies gevraagd, maar kreeg nul op het rekest. In NRC verklaarde Kruithof: ‘Ik hoef geen gespreid bedje voor een ander te maken.’
In 2013 overleed Jantina aan de gevolgen van een hersentumor. Kruithof bleef haar tot het eind toe verzorgen. In tv-programma De Reünie was te zien hoe zij op een bed in de kamer lag, terwijl hij haar yoghurt met bessenpap gaf. ‘Lekker hè’, zei de schaatslegende. ‘Jantina heeft Jan altijd verwend. Nu is Jan aan de beurt om Jantina te verwennen.’