Democratie is onafwendbaar in Turkije, als miljoenen dat blijven eisen

De Nederlands-Turkse betrekkingen zijn al eeuwenoud, ontstaan uit handel, diplomatie en de uitwisseling van mensen en ideeën. Vandaag de dag wonen er honderdduizenden mensen van Turkse origine in Nederland, waardoor die banden zich verder ontwikkelen.

Toch komen veel Europeanen, inclusief de Nederlanders, Turkije voornamelijk tegen in een enkele persoon: Recep Tayyip Erdoğan. Zijn leiderschap heeft een stevig stempel gedrukt op de ontwikkeling van Turkije. Inmiddels is Turkije heel belangrijk geworden als het gaat om het veiligheidsbeleid van de Navo, migratie, energietransport en de conflicten die in Europa en in het Midden-Oosten spelen.

Maar er is nog een ander Turkije, dat Europeanen beter moeten leren kennen.

Grondwettelijke strubbelingen

Turkije heeft een lange, gecompliceerde democratische traditie. De Turkse Republiek is in oktober 1923 ontstaan uit de grondwettelijke strubbelingen van de laat-Ottomaanse tijd en is gebaseerd op principes van nationale soevereiniteit en vertegenwoordiging. Sinds de overgang naar een meerpartijenstelsel zijn er via de stembus herhaaldelijk regeringswisselingen geweest.

Onze democratische geschiedenis is nooit soepel verlopen. Turkije heeft te maken gehad met militaire staatsgrepen, politiek geweld, polarisatie en inperkingen van fundamentele vrijheden. Toch deden verkiezingen ertoe. Regerende partijen verloren, oppositiepartijen wonnen. Onze geschiedenis is daarom niet alleen die van autoritaire leiders, maar ook van democratische veerkracht.

Die veerkracht wordt nu op de proef gesteld.

Diepe frustratie

Erdoğan en zijn bondgenoten hebben te maken met diepe frustratie onder de bevolking over de economie, de teloorgang van instituties en een groeiend besef dat het land door wanbeheer op alle niveaus is ontspoord. De gemeenteverkiezingen van 2024 lieten zien hoe groot de wens tot verandering is: de oppositie won het merendeel van de stemmen en behield of veroverde de macht in de meeste grote steden.

De crisis die vorige maand ontstond op de financiële markten, is slechts de laatste in een reeks schandalen waarvoor de regerende Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AKP) politiek verantwoordelijk is. De autoriteiten hebben investeringsfondsen ter waarde van ruim 20 miljard dollar failliet verklaard, waardoor bijna een half miljoen individuele investeerders zijn getroffen. Onderzoeken naar vermoedens van marktmanipulatie, fraude en andere criminele activiteiten zijn gaande.

Aandelentransacties

Het opstappen van een vicevoorzitter van de AKP na beschuldigingen over aandelentransacties, in combinatie met berichten dat familie en kennissen van voormalige en huidige AKP-bewindslieden daarbij betrokken zouden zijn, heeft tot nog meer ophef geleid.

In een gezonde democratie zou je verwachten dat een regering die te maken krijgt met een dergelijk ernstig gebrek aan toezicht en verlies van publiek vertrouwen, zou overwegen om op te stappen. In plaats daarvan heeft de AKP-regering ervoor gekozen om een partijdige rechterlijke macht te gebruiken om de oppositie uit te schakelen.

Neem Ekrem İmamoğlu, de gekozen burgemeester van Istanbul en presidentskandidaat van de oppositie. Hij versloeg de regerende partij in Istanbul in 2019, won vervolgens de nietig verklaarde herverkiezing met een nog grotere marge en won opnieuw in 2024.

Diploma ingetrokken

Hij zit nu in de gevangenis, samen met ruim dertig andere burgemeesters van de oppositie en enkele honderden anderen. Zijn universiteitsdiploma is ingetrokken, waardoor hij in feite geen presidentskandidaat meer kan zijn, en binnen Turkije zijn zijn socialemedia-accounts afgesloten. En dit is bepaald geen uitzonderlijk geval: in de afgelopen weken zijn socialemedia-accounts van honderden critici ook afgesloten, wat doet denken aan de beperkingen die werden opgelegd tijdens de massale demonstraties van 2025.

Ik heb deze crisis aan den lijve ondervonden. Op congressen van mijn voormalige partij ben ik meerdere malen tot leider gekozen. Vervolgens heeft een rechter mij uit die positie gezet en mijn voorganger herbenoemd. Ik beschouw dat als politieke inmenging die erop gericht is om de oppositie te verzwakken en te verdelen.

Daarom heb ik samen met negentig parlementsleden in juli de Nieuwe Partij opgericht.

Wij willen meer dan alleen de ene regering vervangen door een andere. Turkije moet de instituties die betekenis geven aan de democratische concurrentie, opnieuw opbouwen: onafhankelijke rechtbanken, vrije media, een sterk parlement, een regering die verantwoording aflegt en verkiezingsregels die voor iedereen gelijk zijn.

Krachtige metafoor

De ervaring van de Nederlanders biedt een krachtige metafoor. Nederland weet al eeuwen dat de zee altijd gevaarlijk blijft. Het antwoord daarop is niet net te doen alsof het water niet stijgt, maar verdedigingslinies op te werpen die daartegen bestand zijn.

Turkije moet de democratische dijken opnieuw opwerpen: rechtbanken die niet onder bevel van politici staan, media die in vrijheid kunnen werken, het volledig kunnen uitoefenen van democratische vrijheden, inclusief de vrijheid van meningsuiting en vergadering, en verkiezingswaarborgen die sterk genoeg zijn zodat de angst voor machtsverlies nooit de democratische concurrentie kan overweldigen.

De burgers van Turkije hebben bij herhaling laten zien dat ze gehecht zijn aan de stembus. De democratie zal overwinnen als democraten over het hele politieke spectrum één eenvoudig principe verdedigen: burgers, en niemand anders dan burgers, moeten beslissen wie hen regeert.

Daarom denk ik dat democratie in Turkije onafwendbaar is. Niet omdat de Turkse geschiedenis dat garandeert, maar omdat miljoenen burgers dat blijven eisen.

Vertaling: Leo Reijnen