Wie investeert in Europese tech, moet zorgen dat die Europees blijft

Toen bekend werd dat Solvinity, het bedrijf waar DigiD op draait, in Amerikaanse handen zou komen, was de overheid onaangenaam verrast. Hetzelfde gebeurde bij software- en cybersecuritybedrijf Zivver. Beide zijn op papier Nederlandse bedrijven met veel overheidsinstellingen als klant. Bij de inkoop was geen rekening gehouden met het feit dat deze bedrijven door iedereen kunnen worden gekocht en dat verkoop strategische autonomie kan bedreigen.

Dit zijn geen losse incidenten. Recent onderzoek van onder anderen Barbara Baarsma laat zien dat Nederlandse groeibedrijven de afgelopen vijf jaar vaker kapitaal in de VS hebben gezocht en dat het aantal Amerikaanse overnames van Nederlandse start-ups en scale-ups groeit. Dit leidt tot verlies van hoogwaardige banen en intellectueel eigendom. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) waarschuwt dat Europa door overnames en het verplaatsen van productie het risico loopt zijn industrie kwijt te raken en afhankelijker te worden.

Scaleup Europe Fund

Tegelijkertijd is er enthousiasme voor de overheid als durfinvesteerder. Als we minder afhankelijk willen worden van Amerikaanse big tech, moeten er Europese alternatieven komen en die moeten worden gefinancierd. Onlangs ging het Scaleup Europe Fund van start. De Nederlandse overheid reserveert 3,3 miljard euro voor de nieuwe Nationale Investeringsinstelling en het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie moet minstens een half miljard euro investeren in baanbrekende technologie.

Over de noodzaak van strategische autonomie is iedereen het eens, maar eigenaarschap is een blinde vlek. Zonder afspraken daarover steekt de overheid straks publiek geld in de groei van bedrijven die daarna aan de hoogste bieder worden verkocht.

De WRR noemt ASML en Zeiss als bedrijven die ons een sterke geopolitieke positie geven, maar gaat eraan voorbij waarom deze bedrijven nog in Europese handen zijn. Lenzenmaker Zeiss is ‘steward-owned’: het bedrijf is volledig in handen van een stichting, zodat financiers niet kunnen tornen aan de missie. ASML heeft een stichting die preferente aandelen kan nemen om zich te beschermen tegen een vijandige overname, de zogeheten Dutch poison pill. Dat zijn twee verschillende vormen, de een blijvend en de ander een verdediging in een noodsituatie, maar beide laten zien dat eigenaarschap uiteindelijk bepaalt of een bedrijf Europees blijft.

Beschermd eigenaarschap

Bedrijven met beschermd eigenaarschap kunnen gewoon internationale financiering ophalen en concurreren. Bosch en Novo Nordisk worden ook door een stichting gecontroleerd. Het beperken van het stemrecht van investeerders, het beleggen van zeggenschap bij een beheerstichting of het uitgeven van een gouden aandeel zorgen ervoor dat bedrijven zich meer richten op hun missie, hun stakeholders en de lange termijn. In strategisch relevante sectoren kan beschermd eigenaarschap ook worden gebruikt om autonomie te waarborgen.

Natuurlijk zijn er al beschermingsregels, zoals de Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Wet vifo) en de Telecommunicatiewet, waarmee de verkoop van Solvinity aan een Amerikaanse partij recent werd bemoeilijkt. Dit zijn echter noodremmen. Het is verstandiger als publieke investeerders in een eerder stadium afspraken maken over het waarborgen van de missie. Op het moment dat er wordt onderhandeld, heeft de financier meer onderhandelingsmacht. Staatssecretaris van Defensie Boswijk liet al zien dat dit kan door bij een strategische samenwerking met dronebedrijf Intelic een optie op een gouden aandeel te bedingen.

Prijs

Beschermd eigenaarschap heeft een prijs. Durfinvesteerders verdienen hun geld aan een verkoop of beursgang, en een bedrijf dat niet zomaar verkocht kan worden is voor hen minder aantrekkelijk. De overheid is echter geen gewone durfinvesteerder omdat zij investeert namens ons allen. Op dit moment vooral om afhankelijkheid te verminderen, niet om de hoogste verkoopprijs binnen te halen.

Beschermd eigenaarschap is aantrekkelijk voor kapitaalverschaffers die aan de lange termijn denken: overheden, pensioenfondsen en missiegedreven investeerders. En zo’n bescherming wekt vertrouwen bij klanten. Dat had de overheid als klant van Solvinity goed kunnen gebruiken.

Maak beschermd eigenaarschap daarom een voorwaarde. Laat de Nationale Investeringsinstelling, het Agentschap en andere publieke instellingen bij investeringen in strategisch relevante sectoren vooraf afspraken maken over een gouden aandeel of een andere borging van de missie en zeggenschap. En laat overheden bij de inkoop van kritieke ICT meewegen wie de leverancier bezit. Stel groeikapitaal dus gul beschikbaar, maar wees niet naïef en bescherm het eigenaarschap.