Europese Commissie wil de normen voor pesticiden versoepelen: ‘Winst gaat boven de gezondheid van mensen’

Welke plannen liggen precies op tafel?

De pesticidenplannen zijn onderdeel van een breder voorstel dat de Europese Commissie eind vorig jaar presenteerde om regels te vereenvoudigen. Dit ‘omnibusvoorstel veiligheid van voedsel en diervoeding’ bestaat uit een waslijst van plannen, van het gebruik van drones om pesticiden te bestrijden tot strengere limieten voor hoeveel bestrijdingsmiddelen op geïmporteerd eten mogen zitten, en van grenscontroles voor planten tot de monitoring van gekkekoeienziekte.

Het controversieelst is echter de hervorming van het toelatingssysteem voor bestrijdingsmiddelen. Momenteel wordt de veiligheid van die middelen voor mens en milieu beoordeeld voordat ze op de markt komen, tien jaar na introductie en daarna elke vijftien jaar. De Commissie wil de herbeoordelingen voor vrijwel alle middelen afschaffen. Voor de overige middelen gaat de Commissie zelf bepalen wanneer ze herbeoordeeld worden.

Ook andere plannen zijn controversieel: schadelijke middelen kunnen op de markt blijven als een verbod gevolgen zou hebben voor de oogst, en de respijtperiode waarin boeren een verboden middel nog mogen gebruiken wordt verdubbeld naar drie jaar.

Waarom deze hervorming?

De bedoeling is de werklast van beoordelingsinstanties als de Europese Voedselveiligheidsautoriteit (Efsa) en het Nederlandse College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) te verminderen. Dat moet tijd vrijmaken voor de beoordeling van nieuwe, duurzamere middelen.

Door achterstanden kan de beoordeling van die groene middelen namelijk wel tien of vijftien jaar duren. Het voorstel regelt dat zulke middelen voortaan ‘prioriteit’ krijgen.

Wat ook meespeelt, is dat veel chemische middelen de afgelopen jaren na een herbeoordeling van de markt zijn verdwenen. Naarmate een middel langer in gebruik is en testmethodes verbeteren, blijkt vaak dat een veilig geacht middel wel degelijk schadelijke effecten heeft. Landbouworganisaties klagen dat boeren hierdoor met een ‘lege gereedschapskist’ komen te zitten, en hun oogst daardoor niet kunnen beschermen tegen allerhande ziektes en plagen. Door herbeoordelingen grotendeels af te schaffen zou de gereedschapskist minder snel leegraken.

Wat is de rol van lobbyorganisaties?

Uit onderzoek van lobbywaakhond Corporate Europe Observatory (CEO) blijkt dat de plannen in hoge mate overeenkomen met de wensen van pesticidenproducenten, hun lobbyorganisatie CropLife, en landbouwlobbyorganisatie Copa-Cogeca. In mails, presentaties en gesprekken met de Europese Commissie pleitten zij onder meer tegen periodieke herbeoordelingen en het uitbannen van middelen als dat leidt tot gevolgen voor de oogst.

Wat zouden de gevolgen van de plannen zijn?

Bij ingrijpende plannen voert de Commissie normaal gesproken een impact assessment uit. Bij dit voorstel bleef die uit. Ruim 500 wetenschappers riepen in een open brief op alsnog zo’n impact assessment uit te voeren.

Een groep Nederlandse wetenschappers die op verzoek van de Tweede Kamer de plannen analyseerde, is kritisch: de plannen zouden volgens hen ‘niet leiden tot versnelde innovaties en toelatingen’.

‘Periodieke herevaluaties overboord gooien om groene middelen te helpen is niet de manier’, denkt Martina Vijver, hoogleraar ecotoxicologie aan de Universiteit Leiden, auteur van de studie en opsteller van de open brief. Vijver pleit voor een aparte toelatingsprocedure voor groene middelen. ‘Als er file staat, introduceer je een busbaan, zodat de bus kan doorrijden.’

Het Ctgb werkt al met zo’n voorrangsregeling, maar merkt volgens een woordvoerder dat de toelating vaak nog vastloopt bij de Efsa of andere lidstaten, die optreden als tweede beoordelaar.

Volgens Efsa-directeur Nikolaus Kriz kan zijn organisatie met 15 miljoen euro en vijftig extra medewerkers de wachtlijsten in drie jaar wegwerken. Vijver: ‘Waarom zou je dan je volledige veiligheidsnetwerk weggooien?’

Het Ctgb denkt dat extra capaciteit het probleem niet oplost. De eisen worden complexer, en de beoordeling van groene middelen vereist andere kennis en een andere wijze van beoordelen. ‘De huidige kaders zijn vooral gericht op ‘chemie’, terwijl we hier met wezenlijk andere producten te maken hebben; dat sluit niet goed aan’, aldus de woordvoerder.

De afschaffing van periodieke herbeoordelingen zou betekenen dat toegelaten middelen op de markt blijven, ook als ze later schadelijk blijken. ‘Dan is er geen enkele reden voor bedrijven om te innoveren’, zegt Vijver. ‘Een nieuw middel wordt dan strenger beoordeeld dan middelen uit de jaren tachtig.’

Kan er nog iets veranderen aan de plannen?

Zeker, de lidstaten en het Europees Parlement moeten namelijk nog akkoord gaan. In plaats van oneindige toelatingen willen de lidstaten de meeste middelen elke 15 of 25 jaar herbeoordelen. Op Nederlands verzoek mag de Efsa gaan bepalen welke middelen tussendoor opnieuw beoordeeld moeten worden.

Maar waar de lidstaten de scherpe kantjes van het voorstel afvijlen, lijkt het Parlement de andere kant op te bewegen. Op tafel liggen voorstellen om de regels nog verder te versoepelen dan de Commissie voorstelde, al is het onduidelijk of daar een meerderheid voor is.

‘Het gaat een flinke strijd worden’, zegt Europarlementariër Anna Strolenberg (Volt), die bij het dossier betrokken is. Sommige parlementariërs stellen volgens haar ‘winst boven de gezondheid van mensen’. Dat de versoepelingen nodig zijn om capaciteit vrij te maken noemt ze ‘je reinste onzin’. ‘Dat kan op heel andere manieren.’

Haar collega Gerben-Jan Gerbrandy (D66) wijst erop dat de EU zich enkele jaren geleden nog had voorgenomen het gebruik van bestrijdingsmiddelen met de helft te verminderen. ‘Dat was op basis van wetenschap. Nu wordt met deze omnibus de rode loper uitgelegd voor de pesticidenindustrie, waarbij het totaal onduidelijk is wat de gevolgen zullen zijn voor mens en natuur.’