Geruchtmakende Nord Stream-zaak in volgende fase: eerste verdachte van aanval vandaag voor Duitse rechter

Waar wordt de verdachte van beschuldigd?

Het Duitse Openbaar Ministerie heeft er even op moeten wachten. Na jaren van nauwgezet onderzoek – en een reeks internationale arrestatiebevelen en rechtszaken over uitleveringen later – staat woensdag de eerste verdachte voor de rechter voor de geruchtmakende sabotage van de Nord Stream-gaspijpleiding van Rusland naar Duitsland in september 2022. En het gaat niet om de minste: de 50-jarige Oekraïner Serhii K. zou de leider zijn van de groep die op 26 september 2022 drie van de vier pijpleidingen met explosieven onklaar maakte.

De centrale vraag in de rechtszaak is of K. daarmee een oorlogsmisdaad heeft gepleegd, zoals de meest spraakmakende van de vier aanklachten tegen hem luidt, of dat het ging om een legitieme oorlogshandeling van een land dat eerder dat jaar op grote schaal door Rusland was aangevallen. Dat laatste is in ieder geval wat Serhii K. beweert, die verder stelt niet betrokken te zijn geweest.

Serhii K. was volgens de aanklacht destijds een officier in het Oekraïense leger. Hij zou hebben gehandeld in samenwerking met ander Oekraïens militair personeel én in opdracht van ‘Oekraïense overheidsinstanties’. De zaak, die dient in Hamburg, ligt daarmee ook politiek gevoelig in Duitsland, waar zowel vanuit linkse als vanuit (uiterst) rechtse oppositie de kritiek op de voortdurende Duitse steun aan Oekraïne aanzwelt.

Wat gebeurde er precies in 2022?

Op 26 september 2022, zo’n zeven maanden na het begin van de grootschalige Russische invasie van Oekraïne, gaan beelden van opspuitend gas in de Baltische Zee de hele wereld over. De Deense en Zweedse autoriteiten ontdekken grootschalige lekkages bij de gaspijpleidingen, die door hun exclusieve economische zones lopen. Gasleveringen door de in totaal vier leidingen, waar het Russische staatsgasbedrijf Gazprom de belangrijkste exploitant van is, vinden op dat moment door opgelopen spanningen tussen Rusland en Europa al niet (meer) plaats.

Volgens de Duitse aanklacht – waar Duitse media zoals de Süddeutsche Zeitung volledig inzage in zeggen te hebben – werkte Serhii K. samen met een geniesoldaat, een schipper en vier duikers. Begin september 2022 zouden zij met het gehuurde zeiljacht de Andromeda vanuit de Noord-Duitse havenplaats Rostock de Baltische Zee zijn opgevaren. Enkele dagen voor de ontploffing bevestigden zij zes explosieven met tijdsontstekers op tientallen meters diepte op drie van de vier gaspijpleidingen, waarmee zij zo enorme schade wisten aan te richten.

Wat is er bekend over de betrokkenheid van de Oekraïense regering?

Aanvankelijk gaat de verdenking in het Westen uit naar Rusland. Maar gedurende het Duitse onderzoek (Denemarken en Zweden staken hun onderzoeken in een eerder stadium) en door onthullingen in internationale media is de Oekraïense politieke en militaire top steeds nadrukkelijker in beeld gekomen als verantwoordelijke. In de Duitse aanklacht staat dat er voldoende aanwijzingen zijn dat Oekraïense overheidsinstanties opdracht hebben gegeven tot de aanslag en die hebben aangestuurd. Betrokkenheid van het Oekraïense leger zou ‘voor de hand liggen’.

Volgens de aanklacht is de vermoedelijke spil in de operatie de voormalige Oekraïense inlichtingenofficier Roman Tsjervinsky. De Süddeutsche Zeitung heeft op gezag van ingewijden bericht dat de toenmalige opperbevelhebber van het leger, Valeri Zaloezjny, er groen licht voor heeft gegeven. In een afgeluisterd telefoongesprek zei Serhii K. dat het om een ‘officiële militaire operatie’ ging. De namen van Tsjervinsky en Zaloezjny kwamen ook naar voren in een onderzoek van de Volkskrant en andere Duitse en Nederlandse media.

Of de Oekraïense president Volodymyr Zelensky ook betrokken was bij de operatie blijft tot op heden ongewis. Naar eigen zeggen heeft Oekraïne niets van doen met de sabotageactie die door Europese kopstukken als EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen ‘onaanvaardbaar’ is genoemd. Maar uit een reconstructie van The Wall Street Journal uit 2024 bleek dat Zelensky wel zou hebben geweten van de plannen, die bedacht, goedgekeurd en uitgevoerd zouden zijn in opdracht van de Oekraïense legerleiding. De Europese afhankelijkheid van Russisch gas was Oekraïne al jaren een doorn in het oog.

Waarom heeft het zo lang geduurd voordat er een strafproces is begonnen?

Het had voor de Duitse autoriteiten de nodige voeten in de aarde om überhaupt een van de zeven verdachten voor de rechter te krijgen. Serhii K. werd in augustus vorig jaar op basis van een Europees arrestatiebevel opgepakt in het Italiaanse Rimini. Zijn uitlevering volgde pas enkele maanden later, nadat die aanvankelijk was geweigerd door een Italiaanse rechtbank.

Een andere verdachte, duiker Volodymyr Z., leek aanvankelijk door de mazen van het Duitse net te glippen. In 2024 wist hij te ontkomen aan een Europees arrestatiebevel door vanuit Polen naar Oekraïne te vluchten, naar verluidt met hulp van de Oekraïense autoriteiten. Later liep hij in Polen alsnog tegen de lamp, maar toen werd zijn uitlevering tegengehouden omdat de Poolse rechtbank oordeelde dat de aanval geen sabotage maar een ‘militaire operatie’ betrof. Afgelopen augustus werd hij opgepakt in Kroatië, waar een rechtbank wel toestemming gaf voor zijn uitlevering. Zijn advocaat heeft aangekondigd dat nog aan te vechten.

Vier andere verdachten tegen wie arrestatiebevelen zijn uitgevaardigd, zijn vooralsnog spoorloos. Vermoedelijk verblijven zij in Oekraïne. De zevende betrokkene, de explosievenexpert, is een militair die is gesneuveld aan het front met Rusland.