Eerste Kamer schrapt gratis geld voor asielzoekers bij lange procedures

De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) hoeft asielzoekers niet langer automatisch een boete te betalen als hun asielaanvraag te laat wordt afgehandeld. De Eerste Kamer stemde dinsdag in met een wetswijziging die de zogeheten dwangsommen afschaft, na eerdere goedkeuring door de Tweede Kamer. Juridisch is echter onzeker of de maatregel standhoudt, omdat de hoogste bestuursrechter zich in 2022 nog kritisch uitliet over een vergelijkbaar plan.

De IND kampt al jaren met grote achterstanden bij asielaanvragen, waardoor beslistermijnen regelmatig worden overschreden. Tot nu toe kregen asielzoekers in die gevallen een dwangsom uitgekeerd, bedoeld als financiële stok achter de deur om besluiten op tijd te nemen. Waar de dienst in 2023 nog 11,3 miljoen euro aan dwangsommen betaalde, stond de teller in de eerste acht maanden van dit jaar al op 113 miljoen euro.

Volgens de meeste partijen in de senaat schiet het systeem inmiddels zijn doel voorbij. Zij stellen dat de achterstanden zo groot zijn dat dwangsommen geen motiverende werking meer hebben en vooral geld en capaciteit kosten. ChristenUnie-senator Tineke Huizinga noemde de situatie "zo'n chaos" dat het middel volgens haar niet meer werkt, terwijl VVD-senator Marian Kaljouw de uitkeringen "contraproductief" vond.

Tegenstanders vrezen dat asielzoekers straks geen effectief middel meer hebben als de IND opnieuw te laat is met een beslissing. PRO-senator Noortje Thijssen vroeg zich af waar een vreemdeling zijn recht nog kan halen als er geen dwangsom meer mogelijk is. Eerder oordeelde de Raad van State al dat de overheid wel via een of andere dwang kan worden aangespoord tot een besluit, en zette het adviesorgaan een streep door een vergelijkbaar voorstel omdat er geen volwaardig alternatief was.

Minister Bart van den Brink (Asiel en Migratie) stelt dat de omstandigheden inmiddels veranderd zijn. Hij wees op maatregelen van de afgelopen jaren om de IND te ontlasten, al erkende hij dat die "niet tot een andere situatie" hebben geleid. Volgens hem is het daardoor te rechtvaardigen om dwangsommen nu toch te schrappen en zullen rechters met "een nieuwe blik" naar de kwestie kijken, al wilde hij niet vooruitlopen op een eventueel oordeel. Zijn toezegging dat de maatregel geëvalueerd wordt, overtuigde twijfelende senatoren van D66 en ChristenUnie om in te stemmen.

Het afschaffen van de dwangsommen maakte eerder deel uit van de omstreden asielnoodmaatregelenwet, die dit jaar sneuvelde. SGP en JA21 brachten het voorstel daarna terug als amendement op een andere asielwet, die de mogelijkheden moet verbeteren om uitgeprocedeerde asielzoekers op te sluiten en terug te sturen. Die wet kreeg in juni al steun van de Tweede Kamer en kan na de instemming in de senaat rekenen op steun van onder meer D66, VVD, CDA en verschillende rechtse oppositiepartijen.

Asielzoekers moeten het met minder gratis geld gaan doen (Afbeelding: Grok AI / FOK.nl)