Wat betekenen de sancties voor het ICC? De één voelt paniek, anderen zijn gelaten

Kunnen onderzoekers nog bewijs veiligstellen in Oekraïne? Getuigen horen in Mali? Veldwerk doen in Oeganda? Worden de salarissen gestort? Gaat het licht aan? Komt er nog water uit de kraan? 

Sinds vrijdag staat het Internationaal Strafhof op de Amerikaanse sanctielijst. De naam van de instelling bungelt tussen die van drugshandelaren, kopstukken van terroristische organisaties en illegale wapenhandelaren. Amerikaanse burgers en bedrijven mogen aan de mensen of instellingen op deze lijst geen diensten leveren of er handel mee drijven. Op overtredingen staan torenhoge boetes en gevangenisstraf.  

Hoe de sancties precies zullen uitpakken voor het Internationaal Strafhof, wordt over een half jaar duidelijk. Tot die tijd geeft de OFAC, de Amerikaanse overheidsdienst die de sancties handhaaft, „tijdelijk toestemming” voor alles dat straks verboden is. In theorie kan iedereen die een dienst levert aan het hof daarmee stoppen: nutsbedrijven, banken, pensioenfondsen, verzekeraars. 

De afgelopen anderhalf jaar stookten de Verenigde Staten het vuurtje op. In februari 2025 kwam toenmalig hoofdaanklager Karim Khan op de lijst, die langer en langer werd. Inmiddels staan er nog twaalf Strafhofmedewerkers op, onder wie rechters en de president van het hof. 

De griffie van de rechtbank had al die tijd de handen vol aan het zoeken naar oplossingen – praktische oplossingen vooral. Salarissen van de ruim negenhonderd medewerkers werden tijdelijk drie maanden vooruit betaald. De vrees was dat huisbankier ABN Amro plots zou stoppen met overschrijvingen. Sommige lidstaten van de rechtbank besloten hun jaarlijkse bijdrage vervroegd te storten, om er zeker van te zijn dat het geld de rechtbank zou bereiken.

Ook moest er een nieuwe zorgverzekeraar komen, omdat het Franse verzekeringsbedrijf Axa de rekeningen van medewerkers weigerde te betalen. En toen Microsoft het mailaccount van de hoofdaanklager blokkeerde, ging de rechtbank op zoek naar een Europees alternatief. Dat werd het Duitse Open Desk. Medewerkers klaagden vorig jaar dat ze soms dagenlang niet vanuit huis konden werken. 

Het zwaarste pakket

Al vanaf februari 2025, het moment dat de Amerikaanse president de nationale noodtoestand uitriep (die de sancties zouden rechtvaardigen), houdt het hof rekening met het zwaarste pakket. Er is geoefend met scenario’s. De maandenlange dreiging en de ongrijpbaarheid van de gevolgen, dat werkt ontwrichtend, vertellen medewerkers. Sommige Amerikaanse medewerkers kregen te horen dat ze het risico lopen in de VS gearresteerd te worden. De één voelt paniek, anderen zijn gelaten. 

Journalisten brachten de afgelopen anderhalf jaar steeds opnieuw geruchten op gang: Reuters meldde vorig jaar september dat de VS overwogen binnen een week het hof te sanctioneren. The Wall Street Journal schreef drie weken geleden dat de Amerikaanse president Trump de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties zou kunnen aangrijpen om het nieuws te brengen. „We zaten erop te wachten”, zegt een medewerker van het Strafhof. De Volkskrant hoorde datzelfde van „bronnen rond het kabinet-Jetten”. 

Strafhof-rechter Kimberly Prost, die sinds augustus 2025 op de sanctielijst staat, legde in NRC uit dat de procedure zelfs voor direct betrokkenen onoverzichtelijk is. Zij kreeg het nieuws vorig jaar van de top van het Strafhof. Prost: „Er was geen directe of formele communicatie vanuit de VS, ik heb geen brief gekregen. Op een ochtend werd ik gebeld door het bestuur van het Strafhof, ze vertelden me dat ik op de sanctielijst was gezet. Zij waren, vermoed ik, via de ambassade op de hoogte gebracht.” 

Daarna ging het razendsnel, aldus Prost: binnen 24 uur ontving ze een mail van Amazon, waarin stond dat al haar accounts werden afgesloten. Alle andere Amerikaanse diensten gingen zonder aankondiging op zwart. Haar bankrekening in de VS werd bevroren, al haar creditcards werden binnen een paar dagen geblokkeerd. 

Ze kreeg ook problemen met Europese bedrijven. De Franse verzekeringsmaatschappij Axa weigerde langer haar zorgkosten te betalen. „Als je ermee instemt om sancties te handhaven, terwijl je daar niet wettelijk toe verplicht bent, ben je medeplichtig aan het bedreigen van rechters”, zei Prost daarover. 

Lees ook

‘Dat je op dezelfde lijst staat als de misdadigers tegen wie je optreedt, is psychologisch gezien moeilijk te verwerken’

Het werk gaat door

Het Strafhof blijft uitdragen dat medewerkers, ondanks alle praktische uitdagingen, nog altijd gewoon hun werk doen. Begin deze week werd bekend dat er arrestatiebevelen zijn uitgevaardigd voor Talibanleiders, volgende maand gaat het proces tegen de voormalige Filippijnse president Duterte van start.

Maar wie beter kijkt, ziet dat de werkzaamheden wel degelijk geraakt worden. Niet alleen slokt het zoeken naar oplossingen tijd en geld op. Meerdere medewerkers legden de afgelopen tijd hun werk neer, mede als gevolg van de sancties. Het werk van ngo’s die voor het Strafhof bewijs verzamelen van oorlogsmisdaden wordt belemmerd. Drie ervan, waaronder Al-Haq, staan inmiddels op de sanctielijst. Bankrekeningen werden geblokkeerd, donateurs trokken zich terug. 

Op dit moment zijn er zorgen over de ‘satellietkantoren’ van het Strafhof: lokale afdelingen in onder meer Kyiv (Oekraïne), Kampala (Oeganda) en Bamako (Mali), die de rechtbank op allerlei manieren ondersteunen. Ze regelen lokaal transport, zorgen voor tolken, kunnen getuigen en slachtoffers screenen. Ook die kunnen geraakt worden door de sancties.  

De afgelopen maanden zochten gesanctioneerde rechters van het hof steun bij elkaar. Ze wisselden tips uit, over hoe je toch een hotel kunt boeken, of een Uber bestelt. Individuele medewerkers boekten langs juridische weg succes. Eén van hen vocht de sancties aan bij de federale rechtbank in Washington. Anderen onderhandelden met het Amerikaanse ministerie van Financiën en kregen een licentie waarmee zij hun werk kunnen voortzetten. Er loopt nog een rechtszaak van drie rechters bij de federale rechtbank in New York. 

Kies NRC als voorkeursbron