EU denkt over het blokkeren van de Amerikaanse sancties tegen het Strafhof. Hoe werkt dit ‘paardenmiddel’?

Nu de Verenigde Staten het Internationaal Strafhof (ICC) vrijdag hebben getroffen met zware sancties tegen de instelling als geheel, is de vraag hoe de Europese Unie hierop zal reageren. Komende maandag zullen de ministers van Buitenlandse Zaken van de EU elkaar in Luxemburg hierover naar verwachting spreken.

Eerder hebben de lidstaten steeds hun steun betuigd aan het ICC, maar zijn ze ook bereid om zich er sterk voor te maken, nu het er echt om spant? Gaat Brussel bijvoorbeeld het zogeheten ‘blokkeerstatuut’ van stal halen, om daarmee de werking van die sancties voor Europese bedrijven te neutraliseren? Met die verordening kan de EU in theorie zeggen: ‘Negeer Trump en zijn sancties, in Europa laten wij ons niet economisch de les lezen door de VS.’

De blokkeringsverordening, in de EU vooral bekend als blocking statute, is opgesteld om Europese bedrijven en instellingen te beschermen tegen economische sancties van landen buiten de EU. Het instrument wordt zelden ingezet en is vooral bedoeld als politiek en juridisch wapen tegen de zogenoemde extraterritoriale wetgeving van de Verenigde Staten.

Als het blokkeerstatuut wordt geactiveerd, betekent dat dat de EU de – in dit geval – Amerikaanse sancties niet erkent en de gevolgen daarvan als strijdig met het internationaal recht beschouwt. Europese bedrijven en organisaties worden verplicht de sancties te negeren. De Amerikaanse sancties worden zo als het ware ‘geblokkeerd’ door de EU. „Dit komt terug en heeft de potentie om heel lelijk te worden”, voorspelde een Europese topambtenaar al voordat Washington met zijn nieuwe sancties kwam.

Zeven vragen en antwoorden over een mogelijk Europees antwoord.

1Wat hebben de Amerikanen tegen het ICC?

De VS hebben altijd argwanend tegenover het ICC gestaan, dat in 1998 werd opgericht met het Statuut van Rome en vandaag de dag wordt erkend door 125 landen. De Amerikanen zagen er een aantasting van hun soevereiniteit in. De VS ondertekenden het Statuut van Rome wel maar ratificeerden dit nooit en trokken later hun handtekening in. Sindsdien is Washington zich steeds agressiever tegenover het Strafhof gaan opstellen. Naast de VS zijn onder meer Israël, China, Rusland en India geen partij bij het Statuut.

Een onderzoek van het hof naar mogelijke oorlogsmisdaden door Amerikaanse militairen in Afghanistan, begonnen in 2020, en het arrestatiebevel tegen premier Benjamin Netanyahu van Israël en inmiddels oud-minister van Defensie Yoav Gallant wegens vermeende oorlogsmisdaden in Gaza uit 2024 zijn de VS een doorn in het oog.

Meer dan een tiental rechters en aanklagers van het hof waren al voor vrijdag door Amerikaanse sancties getroffen. Ze kunnen niet meer bij Amerikaanse bankrekeningen, en hebben geen toegang meer tot Amerikaanse (internet-)systemen. Een paar weken geleden kwam naar buiten dat het ICC het contract met de Franse verzekeraar AXA per 1 oktober had verbroken, onder invloed van Amerikaanse druk.

2Hoe treedt het blokkeerstatuut in werking?

Het is aan de Europese Commissie om het blokkeerstatuut te activeren. Het Europees Parlement en de lidstaten hebben twee maanden de tijd om bezwaar te maken of er tegen te stemmen. Doen zij dit niet, dan treedt het statuut na deze bedenktijd in werking. Voordat de Commissie een gedelegeerde handeling aanneemt, worden er doorgaans deskundigen uit de verschillende EU-landen geraadpleegd. 

Lees ook

EU heeft opties om het Internationaal Strafhof te beschermen tegen meer sancties van de VS – is ze bereid die in te zetten?

3Wie zijn de voor- en tegenstanders binnen de Commissie en de lidstaten?

Binnen het Europees Parlement zwelt de roep aan om het blokkeerstatuut te activeren. De Europese Commissie had eigenlijk een voorkeur voor de weg van „diplomatiek overleg”, bleek eind september tijdens een persconferentie. Een Commissiewoordvoerder lichtte toe: „Er is voortdurend overleg met de lidstaten, alle kanalen staan open. Maar we willen niet te veel ruchtbaarheid aan deze kwestie geven, hopende dat dit geen groot probleem wordt.”

De Europese Commissie spreekt nadrukkelijk steun uit voor het ICC, een „vitaal orgaan” voor de internationale rechtsorde en daarmee voor de Europese democratie. De Commissie staat het hof al „praktisch” bij, zodat het „belangrijke werk” kan worden voortgezet.

Ook de lidstaten steunen het hof. Een Europese topambtenaar formuleert de gedachte daarachter: „Als we niks doen, dan gaat het hof kapot: dat kan niet”.

Tegelijkertijd wordt zowel in Brussel als in Europese hoofdsteden gevreesd voor represailles van de VS als de EU het blokkeerstatuut in werking stelt. Eerder bleek dat niet-naleving van de Amerikaanse sanctiewetgeving – los van uitsluiting van de Amerikaanse markt – tot strafrechtelijke vervolging kan leiden. Zo werd in 2018 Meng Wanzhou, de Chinese topvrouw van Huawei, gearresteerd in Canada op verzoek van de VS, omdat het telecomconcern verdacht werd van het schenden van Amerikaanse sancties tegen Iran.

Nederland had de Europese Commissie al een paar weken geleden expliciet gevraagd het statuut klaar te zetten. Ook België, Spanje en Slovenië (aan een Sloveense rechter van het hof zijn sancties opgelegd) staan bekend als uitgesproken voorstanders. Frankrijk betuigt steun, zij het minder expliciet. Duitsland was lange tijd sceptisch, maar die positie lijkt te zijn veranderd, zo bleek onder meer uit een recent bezoek van de Nederlandse en Duitse ministers van buitenlandse zaken aan het ICC.

4Wat zijn de eerdere ervaringen met dit instrument?

Het blokkeerstatuut werd in 1996 in het leven geroepen om Europese bedrijven te beschermen tegen de gevolgen van Amerikaanse sancties tegen Cuba, Libië en Iran. Maar omdat de Amerikanen, na protesten van onder meer de EU, Europese bedrijven nauwelijks hinderden, hoefde er geen beroep op het statuut te worden gedaan. 

Dat veranderde in 2018, toen Donald Trump het nucleaire akkoord met Iran eenzijdig opzegde en nieuwe, zware sancties tegen Teheran afkondigde waarmee de Europeanen het niet eens waren. Het statuut bleek in de praktijk moeilijk hanteerbaar. Een Iraanse bank stelde het op de proef en daagde Deutschland Telekom in 2019 voor de rechter, omdat dit bedrijf een contract met de bank had opgezegd. Het Europese Hof van Justitie stelde dat het Duitse bedrijf de samenwerking mocht beëindigen, zolang dat maar niet gebeurde om aan Amerikaanse sancties te ontkomen.

Brussel beschikt naast het blokkeerstatuut ook over het zogeheten antidwang-instrument. Hiermee kan de EU bedrijven die door derden tot bepaalde acties worden gedwongen in het uiterste geval van de Europese markt uitsluiten. Dit instrument is nog niet gebruikt en het is daardoor nog onzeker hoe effectief dit zou zijn.

5Welke Europese bedrijven dreigen door de Amerikaanse sancties en het EU-blokkeerstatuut te worden geraakt?

De gevolgen voor het Europese bedrijfsleven van de Amerikaanse sancties tegen het Strafhof zijn minder ingrijpend dan tegen een heel land als Iran, omdat maar een relatief beperkt aantal bedrijven diensten verleent aan het ICC en zijn ruim negenhonderd medewerkers. Wel kunnen sommige banken en verzekeringsbedrijven die ook actief zijn op de Amerikaanse markt erdoor worden geraakt. Als zij hun dienstverlening aan het ICC en zijn medewerkers voortzetten, riskeren zij Amerikaanse straffen.

Het is niet duidelijk hoe de VS aan gegevens van de dienstverleners van het ICC zouden komen. Toen individuele rechters en aanklagers eerder door de VS op de sanctielijst werden gezet – naast die van allerlei terroristen – kwamen zij al snel in de problemen. Dat was vooral te wijten aan Amerikaanse bedrijven die digitale diensten verleenden aan Europese banken en verzekeringsconcerns. De Amerikaanse bedrijven doen individuen tegen wie sancties lopen meteen in de ban uit angst voor straffen van Washington en oefenen druk uit op hun Europese klanten dit ook te doen.

6Hoe handhaaft de EU deze regels?

Bedrijven die zich niet aan het statuut houden en geen ontheffing hebben riskeren in theorie boetes. Het opleggen daarvan is aan de lidstaat waar het betreffende bedrijf is gevestigd. Maar de procedures hiervoor zijn weinig gestroomlijnd. Grotere Europese bedrijven betalen mogelijk liever een boete, zelfs als die in de miljoenen euro’s loopt, om onbedreigd toegang tot de Amerikaanse markt te houden.  

Europese bedrijven die zich ernstig gedupeerd voelen en voor een faillissement vrezen na afkondiging van het statuut, kunnen de Europese Commissie verzoeken om ontheffing. Daarmee mogen ze zich ongestraft aan de Amerikaanse sancties houden. 

Europese bedrijven die schade oplopen als gevolg van het inroepen van het blokkeerstatuut kunnen op papier via de rechter compensatie claimen in de lidstaat waar ze zijn gevestigd. Ook hiervoor is de procedure niet erg helder.

Lees ook

Franse ICC-rechter die door Amerikaanse sancties geen taxi of hotelkamer meer kan afrekenen, vraagt om bescherming Europese burgers en instituties

7Wat valt er van het blokkeerstatuut te verwachten?

Hoewel het activeren van het statuut een belangrijk politiek signaal kan zijn aan de VS, is het geen erg doelmatig instrument. Minister Tom Berendsen (Buitenlandse Zaken, CDA) noemde het vorige week woensdag in de Tweede Kamer „een paardenmiddel”. Onbevredigend is dat de aanstichters van de moeilijkheden voor Europese bedrijven – de VS – geheel ongemoeid blijven, evenals Amerikaanse bedrijven. Terwijl het statuut is bedoeld om Europese bedrijven te beschermen, brengt het hen vaak eerder in moeilijkheden. Al in 2021 had de Europese Commissie zich voorgenomen het statuut aan te scherpen om het bruikbaarder te maken, maar daarvan is nog niets gekomen. 

Kies NRC als voorkeursbron