Frankrijk beloofde scholieren gelijke kansen. Nu komen ze massaal in opstand
Het was een onverwachte wending, donderdagavond. Na een bijna drie weken durend scholierenprotest kondigde de Franse onderwijsminister Edouard Geffray aan ‘in de komende uren en dagen’ drieduizend extra docenten in te zetten.
Uitvallende lessen en een structureel gebrek aan vervangende leraren is een van de belangrijkste grieven van de scholieren. Gemeten over heel Frankrijk wordt gemiddeld tien procent van de lessen niet opgevuld. Dat aantal is ongelijk verdeeld. In Seine-Saint-Denis, een van de armste departementen net boven Parijs, werd al in 2019 gewaarschuwd dat 20 procent van de lessen uitvalt.
In die ongelijkheid schuilt de grote deceptie van het Franse onderwijs. Frankrijk is bij uitstek het land waar school gepaard gaat met ambitieuze beloften. De verlichtingsidealen kregen vorm in het onderwijs: kennis moet van kinderen vrije burgers maken, die zich kunnen ontwikkelen ongeacht hun afkomst.
De werkelijkheid is dat uitgerekend in Frankrijk sociale afkomst sterk bepalend is voor de schoolprestaties en de kansen voor een vervolgopleiding, meer dan in andere ontwikkelde landen. Zo hebben leerlingen uit minder bevoorrechte milieus tien keer zoveel kans om een onvoldoende te scoren voor wiskunde als leerlingen uit bevoorrechte milieus, berekende de OESO in 2024. In plaats van sociale verschillen te verkleinen, worden die in het Franse onderwijs juist bevestigd, waarschuwen onderwijsexperts al jaren.
Veelzeggend is dat in het huidige protest, anders dan gebruikelijk, niet de middelbare scholen uit de Parijse binnenstad vooropgaan. De schoolblokkades begonnen in de banlieues en kregen navolging in de rest van het land. Parijse scholieren zeggen vooral te protesteren uit solidariteit met leerlingen van minderbedeelde scholen.
Ook anders dan gebruikelijk: het verzet richt zich niet tegen een aangekondigde hervorming. Het is een uitbarsting van frustratie over problemen die al jarenlang voortduren. Na tien jaar onderwijspolitiek van Emmanuel Macron konden we hierop wachten, zei de secretaris-generaal van onderwijsvakbond SE-UNSA Elisabeth Allain-Moreno. ‘De vraag is zelfs waarom we dit niet eerder hebben gezien.’
Banen geschrapt
Sinds Macrons aantreden als president in 2017 zijn ongeveer tienduizend banen in de bovenbouw van het middelbaar onderwijs (de lycées) geschrapt. Die maatregel moest ruimte maken voor meer investeringen in het basisonderwijs. Maar in diezelfde periode kwamen er 25 duizend scholieren in de bovenbouw bij.
De verhouding tussen docenten en scholieren groeit al langer scheef. Vergeleken met 2008 is het aantal leraren gedaald, terwijl er 250 duizend leerlingen extra bij zijn gekomen, constateerde Le Monde.
Frankrijk heeft bovendien moeite met het rekruteren van onderwijspersoneel, dat aanzienlijk minder betaald krijgt dan in Europese buurlanden. Docenten kunnen vrijwillig besluiten uitvallende collega’s te vervangen tegen extra betaling. Maar het budget daarvoor werd dit schooljaar teruggeschroefd.
De aankondiging van onderwijsminister Geffray om met spoed drieduizend invalkrachten in te zetten wekt verbazing. Als ze beschikbaar zijn, waarom werd het probleem dan niet eerder opgelost? Onderwijsbonden zien het als eerste stap, maar zijn sceptisch of de maatregel structurele oplossing brengt.
Grote hervorming
President Macron had juist beloofd de onderwijsongelijkheid aan te pakken. In 2018 kwam hij met een grote hervorming. Tot die tijd konden leerlingen in de bovenbouw drie richtingen kiezen. Voortaan kregen ze meer vrijheid om hun eigen vakkenpakket samen te stellen.
Dat klonk mooi, maar betekende in praktijk dat leerlingen zelf verantwoordelijk zijn voor strategische keuzes met de beste kansen op een goede vervolgopleiding. Kinderen met betrokken ouders die daarover kunnen meedenken, hebben een voorsprong. Net als wie in een rijke buurt opgroeit waar scholen geld hebben om een breed vakkenpakket aan te bieden.
Dat individuele profiel werd, in combinatie met cijfers, bepalend voor de vervolgstudie. Het systeem is ondoorzichtig en zorgt voor veel stress, klinkt het al jaren. Onderwijs wordt zo een wedstrijd waarin leerlingen moeten bewijzen goed genoeg te zijn.
Selectie
Maar de paradox in het Franse onderwijs gaat dieper. Tegenover de belofte van gelijke kansen staat een systeem dat gericht is op selectie van de besten. Via prestigieuze grandes écoles wordt de politieke en economische elite opgeleid. Het merendeel daarvan is afkomstig uit welgestelde milieus in de regio Parijs.
Achteruitgaande onderwijsprestaties en grote ongelijkheid tussen leerlingen zijn al dertig jaar een probleem, waarschuwden onderwijsspecialisten en economen begin september in Le Monde. Dat was ruimschoots voor het nu al historische onderwijsprotest losbarstte.
De Franse minderheidsregering zit klem tussen betogers en miljardenbezuinigingen vanwege de torenhoge staatsschuld. De nieuwe begroting voorziet 1,2 miljard euro extra voor het onderwijs, maar vakbonden betwijfelen of dat volstaat. Het aantal lerarenposten blijft komend jaar dalen. De regering vreest bovendien dat het protest overslaat naar andere sectoren, waar vanwege verslechterende publieke voorzieningen en hoge brandstofprijzen de onrust groeit.
In gesprek met leerlingen sprak minister Geffray vrijdag van een ‘beweging die het politieke bewustzijn van jongeren doet ontwaken’. In die zin maakt het Franse onderwijs zijn belofte van burgerschapsvorming waar: deze generatie leerlingen leert op school politieke wensen via protest af te dwingen.