Mogelijke discriminatie bij UWV is geen incident: 'Ik was hier al bang voor'

De berichtgeving van AD en EenVandaag over discriminatie op de werkvloer van het UWV wekt geen verbazing bij Joyce Sylvester, oud-voorzitter van de Staatscommissie tegen Racisme en Discriminatie. "Dit is geen incident", zegt ze. "Discriminatie en racisme zijn diep verankerd in de woningsector, de arbeidsmarkt en de zorg. Ook de overheid discrimineert."

Uit onderzoek van de media komt een beeld naar voren dat het UWV mensen met een niet-Nederlandse achternaam vaker en hogere boetes oplegt voor fraude. Hoewel er vragen zijn over de betrouwbaarheid van het onderzoek, bevestigen verschillende (oud-)medewerkers dat op de werkvloer onderscheid wordt gemaakt op basis van afkomst.

Ook is er een oud werkdocument waarin "land van herkomst aanvrager" als mogelijk risicokenmerk voor fraude staat. De woorden zijn doorgestreept, alsof het herkomstland eerder wel meewoog. Het UWV ontkent dat dit ooit onderdeel van de werkwijze was, maar biedt tegelijkertijd excuses aan voor de ervaren discriminatie.

Hanneke Felten, discriminatieonderzoeker bij Movisie, is niet verbaasd door het nieuws. "Ik was hier al bang voor", zegt ze. "Organisaties volgen vaak alleen een cursus over vooroordelen en vieren Diversity Day. Dat is niet genoeg."

"Het UWV moet nu de handschoen oppakken", zegt Sylvester. "Het is schokkend en te triest voor woorden, want discriminatie verwoest mensenlevens. Maar dit is ook een kans voor het UWV om er wat aan te doen."

De staatscommissie waarvan Sylvester voorzitter was, is afgelopen zomer na vier jaar opgeheven. De nalatenschap is de discriminatietoets, waarmee organisaties zoals het UWV zichzelf kunnen doorlichten op directe en indirecte discriminatie. Een tiental organisaties heeft dit gedaan, zoals de douane, het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) en de Raad voor de Kinderbescherming.

"Verandering kan alleen door zelfinzicht te creëren", zegt Sylvester. "Niet door op afstand een extern onderzoek te laten doen."

Het UWV heeft een extern onderzoek lopen naar gelijke behandeling door handhavers. Dat is eind 2026 afgerond, laat een UWV-woordvoerder weten. Verder gaat de organisatie aan de slag met de discriminatietoets bij een andere afdeling dan Handhaving.

Handhavers hebben ruimte nodig om de regels menselijk toe te passen, stelt bijzonder hoogleraar Toezicht Paulien de Winter. "In het verkeerde geval kan dat leiden tot discriminatie." De Winter benadrukt dat handhaving vroeger veel werd gedaan door oud-politieagenten en mensen van de marechaussee. "Ze leerden nog dat bijstandsontvangers fraudeurs zijn. Dat was beleid."

Dat beeld is gaan kantelen, mede door het toeslagenschandaal waarbij tienduizenden ouders onterecht als fraudeur zijn aangewezen door de overheid. Dat kost de overheid nu miljarden om te herstellen. "Medewerkers van de oude school zitten vaak nog wel op hun plek", zegt De Winter, zonder daarmee specifiek op het UWV te doelen.

Het is nog niet duidelijk in hoeverre discriminatie onderdeel is van de cultuur bij het UWV, maar op basis van de kennis die er nu ligt, lijkt het breder te spelen dan bij één groep collega's. "In zowel de opsporing als het opleggen van sancties lijkt een bias te zitten", zegt De Winter. "Dat wordt door verschillende groepen medewerkers gedaan." De UWV-woordvoerder voegt hieraan toe dat een opgelegde sanctie door drie controles gaat om willekeur tegen te gaan.

Het gebruik van risicoprofielen (een lijst met kenmerken om fraudeurs mee op te sporen) leidt vaker tot discriminatie van groepen, "ook als er goede bedoelingen zijn", zegt Felten. De indicator "land van herkomst" is een zonneklaar voorbeeld, maar ook een kenmerk als "postcode" kan ervoor zorgen dat een bepaalde culturele groep vaker wordt gecontroleerd en beboet.

"Het UWV kan ook zonder risicoprofielen werken", zegt Felten. "Zoveel leveren die niet op. Het is namelijk moeilijk te voorspellen wanneer iemand fraude pleegt."

Ook bij sollicitatieprocedures zou er bij het UWV sprake zijn van discriminatie, wat Felten wederom niet verbaast. "Werkgevers kiezen vaak iemand die op hen lijkt, zien we in alle landelijke onderzoeken." Iemand zonder migratieachtergrond met een strafblad voor een geweldsdelict heeft meer kans om aangenomen te worden dan iemand met een migratieachtergrond zonder strafblad, blijkt uit onderzoek.

"We hebben allemaal vooroordelen", zegt Sylvester. "Zodra ze tot discriminatie leiden en institutioneel doorwerken, is de overheid verkeerd bezig. Dit moet het UWV oppakken en tegengaan." De oud-voorzitter verwacht dat we pas aan het begin staan van de ontdekking van wat er onder het topje van de ijsberg aan institutioneel racisme schuilgaat. "Dit is pas de start, hoe triest ook."