Stadhouder Willem Lodewijk van Nassau was het oliemannetje van zijn beroemde neef Maurits

De naam Willem Lodewijk van Nassau zal bij het grote publiek weinig associaties oproepen. Hoogstens in Friesland, waar hij in Leeuwarden een standbeeld heeft en bekend staat als ‘us heit’, de stadhouder die het gewest door de moeilijke eerste decennia van de Opstand loodste. Voor Willem Lodewijks biograaf, Olaf van Nimwegen, is hij niet minder dan een van de grondleggers van de Republiek, iemand die thuishoort in het rijtje met Willem van Oranje en Johan van Oldenbarnevelt.

Militair-historicus Van Nimwegen, die in 2023 een goed ontvangen biografie van stadhouder Willem V publiceerde, legt daarmee de lat heel hoog. Zoals veel biografen wil hij allerlei misvattingen over zijn hoofdpersoon uit de weg ruimen, en hem grondig herwaarderen. Dat is waar je het voor doet. Maar kan Van Nimwegen het ook waarmaken?

De korte versie van Willem Lodewijks leven past in één alinea. Hij werd in 1560 geboren als zoon van Jan van Nassau, de jongere broer van Willem van Oranje. Hij groeide op met diens zoon Maurits, aanvankelijk op familieslot Dillenburg in Hessen, naderhand in de Nederlanden. Maurits ontwikkelde zich tot een bedachtzaam en succesvol legeraanvoerder, die de jonge en kwetsbare Republiek binnen enkele jaren tot een levensvatbare militaire macht op het wereldtoneel maakte.

Willem Lodewijk maakt het allemaal van nabij mee; hij is in een aantal opzichten het perfecte spiegelbeeld van zijn neef. Maurits wordt stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht, Willem Lodewijk van Friesland, Groningen en Drenthe. Ze trekken samen op in de disciplinering van het leger, waardoor ze tegen de getalsmatig veel sterkere krijgsmacht van de Spaanse koning toch overeind weten te blijven en ook grote overwinningen behalen. De kernlanden van de Republiek – Holland, Zeeland en Utrecht – kunnen daardoor een veilig bastion worden. Ze sterven beiden zonder wettige kinderen, Willem Lodewijk in 1620, Maurits vijf jaar later.

Wat maakt Willem Lodewijk tot grondlegger van de Republiek? Van Nimwegen spitst zijn betoog toe op drie zaken waarin hij een cruciale rol zou hebben opgeëist: bij de legerhervorming, het brengen van politieke rust in de noordelijke gewesten, en bij het opruimen van de godsdienstige trammelant omstreeks 1618, die Johan van Oldenbarnevelt de kop zou kosten.

Maurits heeft de naam dat hij met een bijna academische benadering het Staatse leger moderniseerde, maar Van Nimwegen toont aan dat Willem Lodewijks bijdrage daaraan minstens even groot, zo niet aanzienlijk groter is geweest. In zijn eenvoudige stadspaleisje in Leeuwarden zat hij lange avonden gebogen over klassieke teksten om de geheimen van het succes van veldheren als Fabius Maximus en Hannibal te analyseren. Hij kwam op het idee om de slagorde van het leger, met name door het instellen van kleinere gevechtseenheden (bataljons) vergaand te stroomlijnen. Het zou een groot en zelfs beslissend effect hebben in de penibele Slag bij Nieuwpoort in 1600. Deze vernieuwing werd naderhand in vele Europese legers doorgevoerd.

Lastige gewesten

Voor zover Willem Lodewijk niet bij zijn neef Maurits in Den Haag of in een legerkamp vertoefde, bracht hij zijn tijd door in zijn notoir lastige gewesten Friesland en Groningen. In Friesland had hij te kampen met het charisma van de ervaren geuzenkapitein Karel Roorda, die de ambitie had om niet alleen zelf de macht in dit gewest uit te oefenen, maar het gewest ook nog de baas te laten spelen over andere gewesten. In Groningen kreeg hij te maken met de oude rivaliteit tussen de ‘Stad’ Groningen en de Ommelanden. In de 35 jaar die Willem Lodewijk uiteindelijk over deze gewesten stadhouder was, lukte het hem zowaar de onrust te bedwingen, zonder veel geweld, hoogstens met de nodige intimidatie.

Hij stond er zo goed als alleen voor in het noorden; hij had een bescheiden hofhoudinkje van maximaal twintig mensen. Daar ging de vergelijking met Maurits dan ook mank; die leefde in Den Haag op grote voet, en had bovendien in het politieke bedrijf de beschikking over de buitengewoon doortastende landsadvocaat van Holland, Johan van Oldenbarnevelt. Het was Van Oldenbarnevelt die ervoor zorgde dat de Republiek bleef draaien en dat er geld was om oorlog te voeren. Maurits kon zich daardoor met Willem Lodewijk aan het leger wijden. Het was ook het gewest Holland dat bepaalde wat er gebeurde. Zo bezien zat Maurits veel dichter bij het vuur dan Willem Lodewijk; de gewesten van Maurits waren ook veel rijker en dichter bevolkt dan die van Willem Lodewijk, waar bij elkaar nog geen tweehonderdduizend mensen leefden – alleen al in Holland waren dat er meer dan twee keer zoveel.

Willem Lodewijk heeft ook bij leven altijd in de schaduw van Maurits moeten staan. Volgens Van Nimwegen dus ten onrechte. Maar zijn betoog is niet erg overtuigend. Ook omdat deze biografie nogal stug en springerig is; er staan veel uitweidingen in over het militaire bedrijf, die weinig toevoegen aan het levensverhaal van Willem Lodewijk. Terwijl diens leven zo verknoopt was met Maurits, blijft ook de figuur Maurits en hun onderlinge vriendschap grotendeels in nevelen gehuld.

De biografie komt pas echt op gang wanneer Willem Lodewijks rol in de val van Johan van Oldenbarnevelt beschreven wordt. Met nauwgezet speurwerk weet Van Nimwegen aan te tonen dat Willem Lodewijk langere tijd op zijn neef Maurits inpraatte om in te grijpen bij de geloofstwisten die omstreeks 1617 op een burgeroorlog dreigden uit te lopen. De gereformeerde orthodoxie moest hersteld worden – Van Oldenbarnevelt liet al veel te lang de vrijzinnige remonstranten hun gang gaan. De afloop is bekend: eind augustus 1618 werd de landsadvocaat gearresteerd, ruim acht maanden later rolde zijn hoofd.

Dat laatste had voor Willem Lodewijk niet gehoeven; hij heeft nog vergeefse pogingen gedaan om een amnestie te regelen. Tegen de tijd dat de beul in Den Haag arriveerde was Willem Lodewijk al naar Leeuwarden vertrokken. Hij wilde er niet bij zijn.

Schaduw

Maurits kon nu eindelijk de grote politieke rol voor zichzelf opeisen, die volgens Willem Lodewijk bij zijn statuur paste. In de samenwerking met Maurits opereerde Willem Lodewijk als wat in de politiek wel een ‘éminence grise’ wordt genoemd, een invloedrijk persoon die niet op de voorgrond treedt. Hij fluistert zijn neef op beslissende momenten zaken in het oor, waar deze vroeg of laat naar ging handelen. Je zou Willem Lodewijk ook een oliemannetje kunnen noemen – iemand die lastige klussen opknapte, waardoor Maurits des te meer kon gloriëren.

Lees ook

Het afgrijzen gonsde door heel Europa: wat gebeurt daar toch in die welvarende Nederlanden?