Maria Reva: ‘Door de oorlog in Oekraïne werd de zwarte humor in mijn roman juist sterker’

Maria Reva had het helemaal uitgedacht. Toen het na meerdere operalibretti en een verhalenbundel tijd was voor haar debuutroman, zou ze daarin twee geliefde obsessies door elkaar weven: Oekraïense romance tours en uitstervende slakken.

De romance tours, een toeristische industrie die erom draait mannen uit welvarende landen met Oekraïense vrouwen te laten daten en uiteindelijk trouwen, waren een jarenlange fascinatie van Reva. Ze werd zelf in 1989 geboren in Cherson, maar haar gezin verhuisde op haar zevende naar Canada. Daar werd ze steeds vaker geconfronteerd met het cliché van de ‘Slavische postorderbruid’. Bijvoorbeeld toen Reva’s zus een keer naar Princeton vloog, waar ze destijds haar PhD deed. „Ze raakte in het vliegtuig aan de praat met een of andere Amerikaanse gast”, vertelt Reva. „Toen ze zei dat ze in Oekraïne geboren was, reageerde hij direct met: ‘Oh, ik zou zo graag een Oekraïens meisje trouwen, westerse vrouwen zijn zo ambitieus en agressief.’ Door dat soort opmerkingen googelde ik op een dag ‘Ukrainian woman’, en het enige wat ik voorgeschoteld kreeg waren datingwebsites. Zo leerde ik over de wereld van georganiseerde romance tours.”

Aanvankelijk wilde ze dat stereotype geen extra zuurstof geven door erover te schrijven. „Maar dat imago van Slavische vrouwen bleef me achtervolgen. Ik ging ook boeken van westerse mannen lezen, uitgegeven in eigen beheer, over hoe een Slavische vrouw te daten, hoe je het mysterie van de ‘Slavische ziel’ moest ontrafelen, hoe ik mijn ‘eigen soort’ moest verleiden in feite. Tussen neus en lippen door schreven ze enorm minachtend over de westerse vrouwen in hun lokale dating pool. Ze meenden dat het feminisme nooit de gebieden voorbij het IJzeren Gordijn had bereikt. Dat is overigens onwaar, Oost-Europa heeft allerlei eigen feministische bewegingen voortgebracht. Maar gaandeweg sprak er een fascinerende onderstroom van eenzaamheid uit die boeken. Wat is er hier misgegaan tussen de seksen?” Dus ze besloot toch over de romance tours te schrijven. „Op een manier die het stereotype zou compliceren.”

En die slakken?

„Ik vroeg me af welke andere motieven vrouwen konden hebben om mee te doen aan zo’n industrie, behalve een huwelijk. Om de een of andere reden leek het heel logisch dat een van de hoofdpersonen een biologe zou zijn, die onderzoek deed naar slakken en deze romance-tourindustrie zou gebruiken om haar onderzoek te financieren.”

De slakken waren een recente obsessie. „Ik las – leve de kracht van het geschreven woord – een geweldig artikel in The Atlantic, getiteld ‘The Last of Its Kind’. Over slakken die de laatst overgebleven exemplaren van hun specifieke soort waren, zogenaamde ‘laatstelingen’. Dat was de eerste keer dat ik dat woord ‘endling’ tegenkwam, inmiddels de titel van mijn boek. Het artikel ging over de biologen die de verantwoordelijkheid voelden om de slakkensoorten van uitsterven te behoeden. De manier waarop ze erover spraken vond ik zo betoverend: wonderbaarlijke wezens, zo kleurrijk… Maar zelfs als ze dat niet zijn, blijft het een levensvorm die bescherming verdient. De charismatische megafauna – gorilla’s, olifanten – krijgt alle aandacht. Ik wilde schrijven over de underdog van de huidige uitstervingsgolf.”

Zo componeerde ze de plot. Met een ultieme reddingspoging voor een bijna uitgestorven slakkensoort en een kidnappingsverhaallijntje, dat uit zou monden in een doldwaze roadtrip door de Oekraïense steppe. Schrijvend ging alles volgens plan. Toen werd het 24 februari 2022. Voor Reva kwam de grootschalige invasie van Oekraïne, ondanks alle waarschuwingen, volkomen onverwacht. „Toen ontspoorde alles.”

Allereerst in de levens van haar Oekraïense familie. Zij moesten geëvacueerd worden, behalve haar opa, die weigerde te vertrekken. „Maar ook mijn eigen leven raakte helemaal ontregeld, en mijn verhouding tot fictie werd volledig verstoord.” De vraag doemde op of ze überhaupt nog met het boek door kon gaan.

Hoe zou u uw relatie met Oekraïne vóór de grootschalige invasie omschrijven?

Ze zucht. „Hoewel ik veel over Oekraïne had geschreven en mijn eerste verhalenbundel zich afspeelde in Sovjet-Oekraïne, beschouwde ik mezelf in het dagelijks leven meer als Canadees. Maar toen de grootschalige invasie begon, voelde ik me weer immigrant.”

Een van de mannen die zich in Laatsteling heeft aangemeld voor een romance-tour is een Oekraïense man, Pasja, die op jonge leeftijd naar Canada is geëmigreerd, maar daar niet het succesvolle leven leidt dat zijn ouders voor ogen hadden. Hij begint zijn hoop op een betere toekomst te projecteren op Oekraïne. „Hij staat voor iets wat veel millennials ervaren. Millennials is een bepaalde levensstandaard in het vooruitzicht gesteld, of ze nu immigrant zijn of niet, maar ze hebben het gevoel dat ze het welvaartsniveau van hun ouders niet gaan bereiken. Ik kwam op YouTube influencers tegen die reizen promootten naar landen waar je geld meer waard is. Normaal gesproken ga je naar een rijker land om je dromen waar te maken. Nu was het juist andersom: we zijn als millennials in welvarende landen simpelweg uit de markt geprijsd.”

Heeft u dat zelf ooit zo gevoeld? Dat Oekraïne een soort magisch land zou zijn waar alles wel zou slagen?

„Ik had wel het gevoel dat er in Oekraïne iets meer vrijheid was om nieuwe ondernemingen te starten, een galerie te beginnen, zoiets. Maar als ik terugga naar Oekraïne, voel ik me een buitenlander. En als ik in Canada ben, voel ik me ook niet helemaal Canadees.”

Welke invloed heeft de invasie gehad op die diaspora-ervaring?

„Ik vraag me af of, als je een catastrofe ter plekke gezamenlijk ervaart, het helpt dat je het samen kunt verwerken, en je gezamenlijk een nieuwe werkelijkheid betreedt. Natuurlijk wil ik niet vergelijken wat moeilijker is, maar ik heb me wel afgevraagd hoe de verwerking van zo’n catastrofe afwijkt voor de diaspora. Ik ervoer een isolement, wat geldt misschien voor iedereen die extreem verdriet doormaakt: je voelt je afgezonderd, alsof er een muur tussen jou en de anderen staat. Zo was het ook hier, ook al steunden zoveel Canadezen Oekraïne. Het was moeilijk om in Canada te zijn, al was het in relatieve veiligheid. Ik voelde me méér Oekraïens, maar plotseling ook niet meer Oekraïens genoeg om over het land te schrijven. Alsof ik dat recht niet meer had, vanwege de oorlog. Maar ik moest me daar overheen zetten. Dat moest gewoon.”

Hoe heeft u dat gedaan?

„Ik besloot me niet te verschuilen voor al deze vraagstukken. Ik besloot ze op papier te zetten.”

Niet alleen komt de daadwerkelijke oorlog halverwege het boek het leven van de personages binnen, ook de twijfels van de schrijver belanden op de pagina. Het verhaal hapert. De vorm hapert. We lezen over de gesprekken van de auteur met haar agent over de stand van het boek, mailwisselingen met redacteuren, een ingevulde subsidieaanvraag die de waanzin van romanschrijven in oorlogstijd blootlegt, haar zorgen over familie. Je leest meerdere versies van hetzelfde hoofdstuk, met net andere eindes.

„Ik licht voor de lezer als het ware een tipje van de sluier op over hoe fictie tot stand komt. Ik wilde laten zien dat het er niet meer zo aan toegaat als voorheen. Waar ik momenteel mee worstel qua vorm, is dat we leven in een tijd die razendsnel verandert. Ik heb het gevoel dat fictie daardoor ernaar snakt om weer uit zijn keurslijf te breken. Vroege voorlopers van de roman hadden een veel vrijere structuur. Er werd meer geëxperimenteerd met typografie en er zaten meer metafictionele elementen in. Op een gegeven moment raakte de roman versteend en ontstond de vorm die we nu als ‘de roman’ kennen, iets dat strak en fraai in elkaar zit, waarbij je plotconventies volgt. Nu bevinden we ons volgens mij op een punt waarop we weer gaan spelen. We keren terug naar het omgekeerde urinoir en de dadaïstische geest.”

Heeft u uw relatie met fictie weten te herstellen?

„Ik vind het steeds moeilijker om fictie te scheiden van het leven van de schrijver, ook al wil ik nooit dat lezers ervan uitgaan dat schrijvers één-op-één over hun leven schrijven. Maar fictie wordt niet in een vacuüm geschreven. Dus ik wil graag mijn leven integreren in mijn fictie, maar ik weet niet hoe dat zal gaan met mijn volgende boek. Wie weet welke catastrofe er dan op mijn pad komt?”

Op een gegeven moment kloppen je personages op de deur van je daadwerkelijke opa die in Oekraïne is gebleven. Zit hij nog steeds…

„Ja. Hij woont nog altijd in Cherson.”

Die scène komt in meerdere varianten voor. Hoe kwam u op dat idee?

„Tja, ik liep tegen de grenzen van fictie aan, ik voelde me niet in staat om iets te verzinnen. Maar toch bleef ik in mijn hoofd steeds weer die scène bedenken waarin ik bij mijn grootvader zou aankloppen en hem uit zijn huis halen. Die scène werd steeds gedetailleerder, tot aan de kleur van de deurknoppen aan toe. Ik besefte: ik ben dus ook tegen de grenzen van de werkelijkheid aangelopen, waardoor ik nu weer fictie aan het creëren ben. Ik denk dat ik steeds tegen de grenzen van het ene genre aanliep voordat ik weer terugkeerde naar het andere. Het is de koprol die door het hele boek heen loopt.”

De premisse van het boek klinkt bijna als het begin van een grap: vrijgezellen worden gekidnapt in een mobiel slakkenlaboratorium. Heeft u er ooit aan getwijfeld of dat nog wel gepast was?

„Absoluut. Mijn eerste boek over Sovjet-Oekraïne was doordesemd met zwarte humor, maar gehuld in de veiligheid van het verleden. In Laatsteling heb ik mails opgenomen van een tijdschriftredacteur die mijn artikel over humor in oorlogstijd afwijst, omdat het daar te vroeg voor zou zijn. Dat is gebaseerd op mijn echte ervaringen. Maar ik kreeg de moed om zwarte humor te blijven gebruiken en daar juist over te schrijven, omdat ik het zo vaak uit Oekraïne zag komen. Het verdween daar niet; het werd juist sterker.”

In mijn ervaring hebben Oekraïense schrijvers een nogal ingewikkelde verhouding met troost. Troostende verhalen kunnen de troosteloze realiteit ook wegmoffelen. Ik voelde dat conflict ook in uw boek, met meerdere versies van hetzelfde hoofdstuk, waarin u zoekt naar troost, maar die ook weer verwerpt. Hoe kijkt u daarnaar?

„Je kunt het einde van het boek op verschillende manieren interpreteren, afhankelijk van hoe hoopvol je wilt zijn. Over wat er bijvoorbeeld met de biologe gebeurt. Ik kon de lezer niet de zekerheid bieden dat het goed zou komen. Maar ik kon de mogelijkheid openhouden.”

Lees ook

Heen en weer geslingerd tussen postorderbruiden, slakken en de oorlog in Oekraïne

Kies NRC als voorkeursbron